Blog

Hà Nội đang mở rộng với những cây cầu mới, các tuyến vành đai, những trục giao thông lớn và hàng loạt khu đô thị phát triển về phía ngoại vi. Từ Gia Lâm, Đông Anh đến Nam Từ Liêm, Hoài Đức và Hòa Lạc, những không gian phát triển mới đang làm thay đổi diện mạo thành phố.

Nhưng thay đổi hình học đô thị Hà Nội có thực sự đang diễn ra ở cấp độ cấu trúc, hay những gì chúng ta nhìn thấy chủ yếu là sự mở rộng không gian xây dựng?

Hai quá trình này có thể diễn ra đồng thời, nhưng không đồng nghĩa với nhau. Một thành phố có thể mở rộng diện tích xây dựng mà cách tổ chức các hoạt động, sự phụ thuộc vào trung tâm và quan hệ giữa các khu vực vẫn chưa thay đổi tương ứng. Ngược lại, khi việc làm, dịch vụ, hạ tầng và các chức năng đô thị được phân bố lại, những quan hệ không gian mới có thể dần hình thành.

Vì vậy, muốn hiểu Hà Nội đang biến đổi theo hướng nào, không thể chỉ nhìn vào số lượng dự án, quy mô các khu đô thị hay chiều dài đường được xây dựng. Cần nhìn thành phố như một hệ thống, trong đó mỗi thay đổi về hạ tầng, đất đai và vị trí phát triển đều có thể làm thay đổi — hoặc không làm thay đổi — cách toàn bộ đô thị vận hành.

MỘT KHU ĐÔ THỊ LỚN CHƯA CHẮC ĐÃ LÀ MỘT CỰC ĐÔ THỊ

Ở Hà Nội, Vinhomes Ocean Park tại Gia Lâm và Vinhomes Smart City tại Nam Từ Liêm là những ví dụ có thể dùng để đặt câu hỏi về quan hệ giữa quy mô xây dựng và chức năng đô thị. Những khu đô thị lớn có thể tích hợp nhà ở, thương mại, trường học và các tiện ích nội khu. Nhưng sự hiện diện của các công trình ấy chưa tự động chứng minh rằng một trung tâm đô thị mới đã hình thành đầy đủ.

Câu hỏi cần đặt ra không chỉ là có bao nhiêu người sinh sống, mà còn là bao nhiêu hoạt động kinh tế và việc làm được tạo ra tại chỗ hoặc ở khu vực lân cận; những dịch vụ nào có thể thu hút người từ bên ngoài; và các dòng di chuyển hằng ngày đang hướng về đâu.

Nếu một khu đô thị chủ yếu cung cấp nơi ở, trong khi phần lớn cư dân vẫn phải di chuyển đến những trung tâm khác để làm việc hoặc tiếp cận các chức năng quan trọng, khu vực ấy có thể đã mở rộng đáng kể không gian cư trú mà chưa trở thành một cực đô thị theo nghĩa đầy đủ.

Điều này không có nghĩa một khu đô thị phải tự đáp ứng mọi nhu cầu mới được xem là một cực. Các trung tâm trong một thành phố vẫn có thể chuyên môn hóa và phụ thuộc lẫn nhau. Vấn đề là khu vực đó có tạo ra được những hoạt động đủ sức hút từ bên ngoài, đồng thời đảm nhận một vai trò riêng trong mạng lưới đô thị hay không.

Cần phân biệt ba khái niệm: khu đô thị là một đơn vị phát triển không gian xây dựng; trung tâm là nơi tập trung một số chức năng và hoạt động; còn cực đô thị là khu vực có khả năng thu hút, tổ chức và phân phối các hoạt động trong phạm vi rộng hơn. Ba khái niệm này có thể giao nhau, nhưng không thể mặc nhiên coi là một.

Đây là khác biệt quan trọng khi phân tích quá trình thay đổi hình học đô thị Hà Nội: số lượng khu đô thị mới cho biết một phần quy mô phát triển, nhưng chưa đủ để xác định cấu trúc thành phố đã thay đổi đến đâu. Một cực đô thị chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó tạo ra những quan hệ chức năng mới trong toàn hệ thống.

QUY HOẠCH THỦ ĐÔ ĐÃ ĐẶT RA BÀI TOÁN TỔ CHỨC LẠI KHÔNG GIAN

Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 được phê duyệt tại Quyết định số 1569/QĐ-TTg ngày 12/12/2024. Nội dung quy hoạch đặt ra những định hướng liên quan trực tiếp đến câu hỏi tái cấu trúc không gian đô thị. Trong đó có tổ chức hệ thống đô thị theo mô hình chùm đô thị, phát triển các thành phố trong Thủ đô để tạo những cực tăng trưởng mới, mở rộng đô thị phía bắc sông Hồng và phát triển mô hình đô thị gắn với các nhà ga đường sắt theo định hướng TOD. Quy hoạch cũng định hướng phát triển trục sông Hồng thành trục cảnh quan trung tâm, kết hợp các chức năng văn hóa, thương mại, dịch vụ và du lịch.

Những định hướng này cho thấy quá trình thay đổi hình học đô thị Hà Nội không chỉ là mở rộng phạm vi xây dựng. Đó còn là bài toán phân bố lại chức năng, tổ chức quan hệ giữa các khu vực và tạo ra những động lực phát triển mới trong toàn thành phố. Tuy nhiên, định hướng quy hoạch chưa đồng nghĩa với kết quả vận hành thực tế.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa cấu trúc được định hướng trong quy hoạch và cấu trúc thực tế hình thành trong quá trình phát triển. Một bản quy hoạch có thể xác lập các cực phát triển, hành lang kết nối và những khu vực chức năng. Nhưng để các định hướng đó trở thành cấu trúc đô thị vận hành hiệu quả, còn cần việc làm, dịch vụ, hạ tầng, khả năng tiếp cận và sự phối hợp trong thực hiện.

Chẳng hạn, định hướng phát triển đô thị gắn với các nhà ga đường sắt không chỉ đặt ra yêu cầu xây dựng công trình quanh nhà ga. Giá trị của mô hình TOD còn phụ thuộc vào việc người dân có thể tiếp cận ga thuận tiện hay không, mật độ và chức năng sử dụng đất có hỗ trợ vận tải công cộng hay không, và các hoạt động đô thị có thực sự hình thành quanh những điểm kết nối ấy hay không.

Tương tự, việc định hướng những cực phát triển mới cũng cần được đánh giá qua kết quả thực tế: chúng tạo ra chức năng gì, thu hút hoạt động từ đâu, có quan hệ thế nào với trung tâm hiện hữu và đóng góp ra sao vào sự phân bố hoạt động trên toàn thành phố.

Quy hoạch xác lập hướng đi. Nhưng mức độ tái cấu trúc chỉ có thể được đánh giá qua quá trình thực hiện và những thay đổi quan sát được trong đời sống đô thị.

BẢY LỚP CẤU TRÚC CẦN ĐƯỢC NHẬN DIỆN

Để đánh giá quá trình thay đổi hình học đô thị Hà Nội, cần xem xét bảy lớp quan hệ có liên hệ với nhau, thay vì chỉ đo sự gia tăng diện tích xây dựng.

Thứ nhất, hình học đô thị. Đó là phạm vi xây dựng, hình thái phát triển, vị trí của các khu vực mới và quan hệ giữa chúng với khu vực hiện hữu. Hà Nội đang phát triển theo những hướng nào? Các khu vực mới đang nối tiếp cấu trúc cũ hay tạo ra những hình thái không gian khác?

Có thể quan sát câu hỏi này qua các khu vực phát triển về phía bắc sông Hồng, các trục kết nối về phía tây và những khu đô thị mới ở phía đông. Nhưng việc một hướng phát triển có nhiều dự án hoặc được kết nối bằng đường lớn chưa đủ để kết luận rằng một cấu trúc đô thị mới đã hình thành. Cần xem xét thêm chức năng và quan hệ vận hành của từng khu vực.

Thứ hai, dòng vận động. Dân cư, người lao động, hàng hóa và các hoạt động dịch chuyển giữa những khu vực nào? Một khu vực có nhiều nhà ở nhưng phần lớn hoạt động hằng ngày diễn ra ở nơi khác sẽ tạo ra kiểu quan hệ không gian khác với một khu vực có cả nơi ở, việc làm và dịch vụ.

Nếu muốn xác định mức độ hình thành cấu trúc đa cực, cần quan sát dòng di chuyển hướng tâm và dòng di chuyển giữa các khu vực ngoại vi. Nếu các trung tâm mới thực sự đảm nhận thêm chức năng, một số nhu cầu đi lại có thể được đáp ứng gần nơi cư trú hơn hoặc chuyển sang những hướng kết nối khác. Đây là giả thuyết cần được kiểm tra bằng dữ liệu, không phải điều có thể suy ra chỉ từ bản đồ quy hoạch.

Thứ ba, các cực đô thị. Một khu vực phát triển lớn chưa chắc đã là một cực đô thị. Cần xem xét khả năng tập trung việc làm, thu hút hoạt động từ bên ngoài, cung cấp chức năng đô thị và duy trì quan hệ tương tác với những khu vực xung quanh.

Hòa Lạc là một trường hợp đáng theo dõi khi xem xét quan hệ giữa định hướng phát triển, hạ tầng và sự hình thành hoạt động thực tế. Câu hỏi không chỉ là khu vực đã có những công trình nào, mà còn là hệ sinh thái việc làm, dịch vụ, nhà ở và kết nối có đủ sức hỗ trợ một cực phát triển hay chưa. Muốn kết luận, cần có số liệu về hoạt động thực tế, không thể chỉ dựa vào thời gian tồn tại của quy hoạch hoặc hình ảnh công trình.

Thứ tư, hạ tầng và mạng lưới kết nối. Cầu, đường, vành đai và các phương thức vận tải làm thay đổi khả năng tiếp cận, thời gian di chuyển và sức hấp dẫn tương đối của từng khu vực. Nhưng tác động đến cấu trúc còn phụ thuộc vào những hoạt động được hình thành sau khi kết nối được cải thiện.

Thứ năm, đất đai và sự phân bố giá trị. Hạ tầng có thể làm thay đổi khả năng tiếp cận và kỳ vọng về giá đất. Tuy nhiên, giá đất tăng không tự nó chứng minh rằng khu vực đã tạo thêm việc làm, năng suất hay giá trị đô thị tương xứng. Cần phân biệt giá trị được kỳ vọng trên thị trường với giá trị được tạo ra từ hoạt động thực tế.

Thứ sáu, chức năng và hiệu quả đô thị. Một khu vực có thực sự đáp ứng được các nhu cầu sinh sống, làm việc, học tập, chăm sóc sức khỏe, thương mại và giải trí hay người dân vẫn phải phụ thuộc vào những nơi khác? Vấn đề không phải là mọi chức năng đều phải có mặt tại mỗi khu vực, mà là sự phân bố chức năng có tạo ra một hệ thống đô thị hiệu quả hay không.

Thứ bảy, quy hoạch và quản trị. Các dự án riêng lẻ có được tổ chức trong một cấu trúc chung hay không? Hạ tầng, sử dụng đất và phân bố chức năng có hỗ trợ lẫn nhau hay phát triển theo những logic khác nhau?

Ở đây cần chú ý đến khả năng lệch pha giữa định hướng quy hoạch và quá trình triển khai từng dự án. Những điều chỉnh cục bộ có thể hợp lý khi xét riêng một khu vực, nhưng nếu không được đánh giá trong quan hệ với toàn hệ thống, tổng hợp nhiều quyết định riêng lẻ có thể tạo ra một hình thái phát triển khác với cấu trúc dự kiến ban đầu. Đây là vấn đề cần kiểm tra qua hồ sơ điều chỉnh và kết quả thực hiện, thay vì mặc nhiên xem mọi điều chỉnh là sai lệch.

Bảy lớp này không tồn tại độc lập. Khi nghiên cứu thay đổi hình học đô thị Hà Nội, cần nhận diện cả những tác động dây chuyền: một tuyến đường mới có thể làm thay đổi khả năng tiếp cận, tác động đến giá đất, thúc đẩy phát triển nhà ở và tạo thêm nhu cầu hạ tầng. Nhưng kết quả cuối cùng phụ thuộc vào cách các thay đổi đó tương tác với nhau, chứ không chỉ vào sự xuất hiện của một công trình riêng biệt.

Để đặt những biến đổi này trong một khung phân tích rộng hơn, có thể xem chuyên mục HÀ NỘI: CẤU TRÚC KHÔNG GIAN ĐÔ THỊ, nơi các quan hệ giữa hạ tầng, dòng vận động, cực đô thị, đất đai và quy hoạch được xem xét như những bộ phận của cùng một hệ thống.

HẠ TẦNG MỞ ĐƯỜNG CHO PHÁT TRIỂN, NHƯNG CÓ TÁI CẤU TRÚC ĐÔ THỊ?

Vành đai 3 trên cao và cầu Nhật Tân là hai ví dụ có thể dùng để xem xét vai trò của hạ tầng trong quá trình thay đổi hình học đô thị Hà Nội. Những công trình này góp phần thay đổi khả năng kết nối giữa các khu vực. Nhưng muốn đánh giá tác động cấu trúc, cần đi xa hơn việc xác định tuyến đường nối những địa điểm nào.

Sau khi một tuyến đường hoặc cây cầu được đưa vào sử dụng, hoạt động kinh tế mới có hình thành dọc tuyến hay không? Việc làm và dịch vụ có phân bố lại hay không? Các khu vực trước đây khó tiếp cận có trở thành nơi tập trung hoạt động mới, hay chủ yếu trở thành những địa điểm thuận lợi hơn cho phát triển nhà ở?

Đây là những câu hỏi khác nhau. Hạ tầng có thể mở rộng phạm vi đi lại và làm tăng khả năng phát triển đất đai, trong khi sự phân bố việc làm và chức năng đô thị vẫn chưa thay đổi tương ứng.

Cũng cần lưu ý rằng sự hình thành cấu trúc mới có độ trễ. Một công trình hạ tầng có thể hoàn thành trước khi các hoạt động kinh tế, dịch vụ và nhà ở phát triển đầy đủ. Vì vậy, đánh giá một khu vực chỉ sau vài năm có thể chưa phản ánh hết tiềm năng của nó. Nhưng độ trễ không thể được dùng để mặc nhiên giải thích mọi kết quả chưa đạt kỳ vọng.

Điều cần theo dõi là các điều kiện bổ sung có đang dần xuất hiện hay không: việc làm, dịch vụ, khả năng tiếp cận, mức độ sử dụng thực tế và sự hình thành các dòng tương tác mới. Nếu những điều kiện ấy không được cải thiện theo thời gian, câu hỏi về hiệu quả cấu trúc của đầu tư hạ tầng vẫn cần được đặt ra.

CÒN MỘT HÌNH HỌC KHÁC: ĐÔ THỊ HÌNH THÀNH TỪ VÙNG VEN

Quá trình thay đổi hình học đô thị Hà Nội không chỉ diễn ra thông qua những dự án lớn hoặc các trục phát triển được thể hiện rõ trên bản đồ quy hoạch. Một phần cấu trúc đô thị còn hình thành từ những biến đổi nhỏ, tích lũy qua thời gian tại các khu vực vùng ven.

Ở vùng ven, quá trình đô thị hóa còn diễn ra qua những thay đổi nhỏ hơn: đất nông nghiệp chuyển đổi mục đích sử dụng, nhà ở được xây dựng dày hơn, các cơ sở kinh doanh xuất hiện dọc đường làng và đường liên khu vực, nhà trọ phát triển quanh nơi có việc làm. Những biến đổi này có thể tích lũy thành các khu vực có mật độ dân cư và hoạt động đáng kể.

Hình thái không gian hình thành từ những quá trình đó không phải lúc nào cũng trùng với hình học được hình dung trong các trục phát triển lớn. Một khu vực có thể tăng mật độ nhanh nhưng thiếu hạ tầng đồng bộ; có thể xuất hiện nhiều hoạt động kinh tế nhỏ nhưng không trở thành một cực đô thị; hoặc có thể hình thành nhu cầu đi lại mới trước khi mạng lưới giao thông được điều chỉnh tương ứng.

Đây không đơn thuần là câu chuyện về những khu vực phát triển tự phát. Nó còn cho thấy cấu trúc thực tế của thành phố được hình thành từ cả quy hoạch chính thức lẫn vô số quyết định sử dụng đất và sinh kế ở quy mô nhỏ.

Nếu chỉ quan sát những dự án lớn, những tuyến đường mới và các khu đô thị được quy hoạch bài bản, việc đánh giá quá trình tái cấu trúc Hà Nội có thể bỏ qua một phần quan trọng của hình học đô thị đang hình thành trong đời sống hằng ngày.

THAY ĐỔI HÌNH HỌC ĐÔ THỊ HÀ NỘI CẦN ĐƯỢC ĐO BẰNG NHỮNG GÌ?

Một khung phân tích chỉ thực sự có ích khi có thể chuyển thành những câu hỏi kiểm chứng được. Đối với Hà Nội, ít nhất bốn nhóm dữ liệu có thể giúp đánh giá mức độ tái cấu trúc.

Nhóm thứ nhất là quan hệ giữa nơi ở và nơi làm việc: người dân sinh sống ở khu vực nào, làm việc ở đâu và những quan hệ đó thay đổi như thế nào theo thời gian.

Nhóm thứ hai là dòng di chuyển: tỷ trọng chuyến đi hướng tâm so với chuyến đi giữa các khu vực khác nhau; thời gian đi lại; phương thức vận tải được sử dụng và khả năng tiếp cận các trung tâm việc làm, dịch vụ.

Nhóm thứ ba là sự phân bố chức năng: vị trí và mức độ tập trung của cơ sở việc làm, giáo dục, y tế, thương mại cùng những hoạt động có khả năng thu hút người từ bên ngoài.

Nhóm thứ tư là mức độ hoạt động thực tế của các khu vực phát triển mới: tỷ lệ sử dụng nhà ở, số việc làm, mức độ vận hành của dịch vụ và quan hệ trao đổi với các khu vực lân cận.

Các nhóm dữ liệu này cần được so sánh theo thời gian và trên cùng một phạm vi phân tích. Nếu chỉ có dữ liệu về diện tích xây dựng hoặc số dự án, chúng ta mới biết thành phố đã phát triển thêm bao nhiêu không gian. Muốn xác định mức độ thay đổi hình học đô thị Hà Nội, cần có thêm dữ liệu về hoạt động kinh tế, dòng vận động và sự phân bố chức năng giữa các khu vực.

Trong thực tế, việc thu thập và đối chiếu dữ liệu ở cấp độ đủ chi tiết, liên tục qua nhiều năm có thể gặp khó khăn. Đây là giới hạn cần công khai trong quá trình phân tích. Khi chưa có dữ liệu đầy đủ, cần trình bày kết luận dưới dạng giả thuyết hoặc nhận định có giới hạn, thay vì biến dấu hiệu quan sát được thành kết luận chắc chắn.

HÀ NỘI ĐANG THAY ĐỔI HÌNH HỌC HAY CHỈ ĐANG MỞ RỘNG KHÔNG GIAN?

Có thể đặt ra một giả thuyết làm việc cho toàn chuyên mục: Hà Nội có thể đã thay đổi đáng kể hình học ở tầng bản đồ — với phạm vi xây dựng mở rộng, những trục giao thông mới và nhiều khu đô thị mới — nhưng mức độ thay đổi hình học ở tầng dòng chảy vẫn cần được kiểm chứng qua sự phân bố việc làm, dịch vụ và quan hệ phụ thuộc giữa các khu vực.

Đây không phải kết luận có sẵn về Hà Nội, mà là giả thuyết cần được kiểm tra lần lượt qua từng lớp cấu trúc. Nếu các khu vực mới thực sự hình thành hoạt động độc lập tương đối, thu hút dòng di chuyển từ bên ngoài và giảm sự phụ thuộc vào một số trung tâm cũ, đó sẽ là bằng chứng quan trọng cho quá trình thay đổi hình học đô thị Hà Nội ở cấp độ vận hành. Nếu không, sự mở rộng về mặt vật lý có thể chưa đi cùng một sự thay đổi tương xứng trong cách thành phố hoạt động.

Câu hỏi này cũng không thể được giải quyết chỉ bằng cách đếm số khu đô thị, cây cầu hay tuyến đường. Một thành phố không nhất thiết phải phân bố mọi chức năng đồng đều, cũng không nhất thiết phải loại bỏ vai trò của trung tâm lịch sử. Điều quan trọng là các khu vực có được tổ chức thành một hệ thống mà trong đó chức năng, kết nối và dòng vận động hỗ trợ lẫn nhau hay không.

Vì thế, câu hỏi về thay đổi hình học đô thị Hà Nội không đơn thuần là thành phố mở rộng đến đâu, xây dựng thêm những gì hay kết nối được bao nhiêu khu vực. Bài toán sâu hơn là làm thế nào để những phần không gian đang mở rộng thực sự trở thành các bộ phận có chức năng, có quan hệ và có đóng góp trong một chỉnh thể đô thị.

Đó là điểm khởi đầu của chuyên mục HÀ NỘI: CẤU TRÚC KHÔNG GIAN ĐÔ THỊ. Từ hình học tổng thể, các bài tiếp theo sẽ lần lượt đi vào dòng vận động, sự hình thành các cực đô thị, vai trò của hạ tầng, quan hệ giữa đất đai và giá trị, rồi trở lại câu hỏi lớn hơn: Hà Nội đang hình thành một cấu trúc đô thị mới như thế nào?