Con người và quyết định chịu ảnh hưởng của thông tin, nhận thức, lợi ích, động lực và giới hạn lựa chọn. Vì sao chúng ta đưa ra những quyết định khác nhau?
Con người thường nghĩ rằng mình đưa ra quyết định dựa trên lý trí, kinh nghiệm và những gì mình cho là đúng.
Nhưng phía sau một quyết định thường có nhiều thứ hơn thế: thông tin mà chúng ta có, điều chúng ta muốn, điều chúng ta sợ mất, những giới hạn đang tồn tại, môi trường xung quanh và cả cách vấn đề được đặt ra.
Vì vậy, muốn hiểu một quyết định, không thể chỉ hỏi “người đó đã chọn gì?” mà còn phải hỏi:
“Vì sao họ lại có những lựa chọn đó?”
Một quyết định cá nhân vì thế không hoàn toàn tách khỏi cấu trúc mà con người đang sống trong đó. Con người và quyết định luôn gắn liền với nhau. Chúng ta thường nghĩ mình lựa chọn dựa trên lý trí, kinh nghiệm và những gì cho là đúng. Nhưng phía sau mỗi quyết định còn có thông tin, lợi ích, cảm xúc và những giới hạn của hoàn cảnh.
CÂU HỎI TRUNG TÂM
Điều gì thực sự quyết định một lựa chọn?
Con người lựa chọn dựa trên thông tin, lợi ích, niềm tin, kinh nghiệm hay cảm xúc?
Khi các lựa chọn đều có cái giá của chúng, điều gì khiến một người chấp nhận lựa chọn này và từ bỏ lựa chọn khác?
Và quan trọng hơn:
Một quyết định là kết quả của tự do lựa chọn, hay là kết quả của những giới hạn mà con người đang sống bên trong?
Muốn hiểu mối quan hệ giữa con người và quyết định, cần đặt câu hỏi: Điều gì thực sự khiến một người chọn phương án này thay vì phương án khác?
CÁC BÀI VIẾT TRONG CHUYÊN MỤC
CHÚNG TA ĐANG RA QUYẾT ĐỊNH — HAY CHỈ ĐANG PHẢN ỨNG VỚI NHỮNG GÌ MÌNH BIẾT?
KHI KHÔNG CÒN NHIỀU LỰA CHỌN: ĐIỀU GÌ THỰC SỰ QUYẾT ĐỊNH MỘT QUYẾT ĐỊNH?
MỖI QUYẾT ĐỊNH ĐỀU CÓ CÁI GIÁ CỦA NÓ — VÌ SAO CHÚNG TA CHẤP NHẬN ĐÁNH ĐỔI?
KHUNG PHÂN TÍCH
Khung phân tích con người và quyết định được triển khai theo chuỗi:
THÔNG TIN → NHẬN THỨC → ĐỘNG LỰC → LỰA CHỌN → QUYẾT ĐỊNH → HỆ QUẢ
Để tìm hiểu thêm về khái niệm ra quyết định trong tâm lý học, có thể tham khảo định nghĩa về decision-making trong Từ điển Tâm lý học của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA).
Trong đó, mỗi mắt xích có thể làm thay đổi kết quả cuối cùng. Hai người đứng trước cùng một vấn đề có thể có cùng thông tin nhưng đưa ra hai quyết định khác nhau.
Ngược lại, một người có thể thay đổi quyết định không phải vì mục tiêu thay đổi, mà vì thông tin, giới hạn hoặc chi phí của các lựa chọn đã thay đổi.
CHÚNG TA KHÔNG LỰA CHỌN TRONG MỘT KHOẢNG TRỐNG
Một quyết định luôn diễn ra trong một hoàn cảnh cụ thể.
Một người muốn thay đổi công việc nhưng còn gia đình phải lo.
Một người muốn đầu tư nhưng nguồn vốn có hạn.
Một người muốn nói ra điều mình nghĩ nhưng phải cân nhắc quan hệ với người khác.
Một người muốn thay đổi cuộc sống nhưng lại không có đủ thông tin, nguồn lực hoặc thời gian.
Vì vậy, quyền lựa chọn không chỉ phụ thuộc vào việc con người muốn gì, mà còn phụ thuộc vào việc họ thực sự có thể lựa chọn những gì.
TỪ “TẠI SAO HỌ LẠI LÀM THẾ?” ĐẾN “HỌ ĐANG ĐỨNG Ở ĐÂU?”
Nhìn vào một hành vi, chúng ta rất dễ đánh giá người thực hiện.
Nhưng phân tích một quyết định đòi hỏi phải lùi lại một bước.
Người đó biết gì?
Họ đang cần gì?
Họ đang chịu sức ép nào?
Những lựa chọn nào thực sự có sẵn?
Chi phí của mỗi lựa chọn là gì?
Và nếu không lựa chọn thì điều gì sẽ xảy ra?
Khi đặt những câu hỏi đó cạnh nhau, một hành vi tưởng như khó hiểu có thể trở thành một quyết định có logic trong chính hoàn cảnh của người thực hiện.
Điều này không có nghĩa mọi quyết định đều đúng.
Nó chỉ giúp chúng ta phân biệt đánh giá một quyết định với hiểu cơ chế tạo ra quyết định đó. Nghiên cứu con người và quyết định không chỉ là đánh giá kết quả lựa chọn, mà còn là tìm hiểu thông tin, áp lực, lợi ích và các phương án thực sự có sẵn tại thời điểm quyết định được đưa ra.
KHI LỰA CHỌN THAY ĐỔI, CON NGƯỜI CÓ THỰC SỰ THAY ĐỔI?
Có những lúc con người thay đổi quyết định rất nhanh.
Nhưng không phải lúc nào sự thay đổi đó cũng bắt nguồn từ việc họ thay đổi mục tiêu.
Có thể thông tin đã thay đổi.
Có thể chi phí đã thay đổi.
Có thể một lựa chọn mới xuất hiện.
Hoặc một lựa chọn cũ không còn khả thi.
Khi cấu trúc lựa chọn thay đổi, hành vi của con người cũng có thể thay đổi theo.
Đây là điểm quan trọng để chuyển từ việc nghiên cứu tâm lý của cá nhân sang nghiên cứu môi trường tạo ra quyết định.
TỪ MỘT QUYẾT ĐỊNH CÁ NHÂN ĐẾN CƠ CHẾ XÃ HỘI
Một người lựa chọn như thế nào là một câu hỏi. Nhưng khi hàng triệu người cùng đứng trước những cấu trúc lựa chọn tương tự, câu chuyện trở thành một vấn đề khác.
Lúc đó, những quyết định riêng lẻ có thể tạo thành xu hướng.
Xu hướng có thể tạo thành hành vi phổ biến.
Hành vi phổ biến có thể tạo ra những hệ quả mà ban đầu không ai chủ ý.
Và khi những hệ quả đó quay trở lại tác động lên con người, quyết định cá nhân bắt đầu trở thành một phần của cơ chế xã hội.
Khi nghiên cứu con người và quyết định, cần đi xa hơn từng trường hợp riêng lẻ để nhận diện cách những lựa chọn tương tự có thể tích lũy thành xu hướng và tạo ra hệ quả xã hội.
Đó là điểm mà Chuyên mục này có thể mở rộng từ CON NGƯỜI VÀ QUYẾT ĐỊNH sang XÃ HỘI VÀ CƠ CHẾ VẬN HÀNH.
CHUYÊN MỤC SẼ ĐƯỢC MỞ RỘNG
Từ quyết định cá nhân, chuyên mục có thể tiếp tục đi vào:
- nhận thức và giới hạn của thông tin;
- lợi ích và động lực;
- rủi ro và chi phí của lựa chọn;
- cảm xúc và hành vi;
- thói quen và kinh nghiệm;
- quyền tự chủ trong quyết định;
- quyết định trong gia đình;
- quyết định trong công việc;
- quyết định trong điều kiện bất định;
- khi lựa chọn cá nhân tạo ra hệ quả xã hội.
TỪ QUYẾT ĐỊNH ĐẾN HÀNH VI
Một quyết định không kết thúc ở khoảnh khắc con người lựa chọn.
Nó tạo ra hành động.
Hành động tạo ra kết quả.
Kết quả lại thay đổi hoàn cảnh cho những quyết định tiếp theo.
Vì vậy, chuỗi phân tích của Chuyên mục không dừng ở:
“VÌ SAO CON NGƯỜI CHỌN NHƯ VẬY?”
Mà tiếp tục đến:
“LỰA CHỌN ĐÓ ĐÃ THAY ĐỔI ĐIỀU GÌ — VÀ ĐIỀU GÌ SẼ QUAY TRỞ LẠI THAY ĐỔI LỰA CHỌN TIẾP THEO?”
Đó là nơi một quyết định cá nhân bắt đầu nối vào hành vi, xã hội và cơ chế vận hành.