CƠ CHẾ TẠO RA HÀNH VI: VÌ SAO MỘT XÃ HỘI LẠI LẶP LẠI NHỮNG ĐIỀU KHÔNG AI MUỐN?

Cơ chế tạo ra hành vi giải thích vì sao một xã hội có thể lặp lại những kết quả không ai mong muốn thông qua động lực, lợi ích, quy tắc và hành vi.

Xem trang↗

Có những vấn đề mà hầu như ai cũng muốn thay đổi.

Ai cũng muốn giao thông tốt hơn, môi trường sạch hơn, thủ tục đơn giản hơn, giáo dục hiệu quả hơn, xã hội công bằng hơn.

Nhưng một điều kỳ lạ thường xảy ra:

Mọi người đều không muốn kết quả đó, nhưng xã hội vẫn liên tục tạo ra nó.

Nếu chỉ nhìn vào từng cá nhân, rất dễ đi đến kết luận rằng con người thiếu ý thức, thiếu trách nhiệm hoặc không muốn thay đổi.

Nhưng cách nhìn đó bỏ qua một câu hỏi quan trọng hơn:

Nếu rất nhiều người cùng hành động theo những động lực hợp lý đối với lợi ích riêng của họ, liệu chính cơ chế vận hành có đang tạo ra kết quả mà không ai thực sự mong muốn?

Để hiểu nghịch lý này, cần đi sâu hơn vào cơ chế tạo ra hành vi: điều gì khiến một lựa chọn cá nhân được lặp lại, được củng cố và cuối cùng trở thành một kết quả có tính xã hội?

Đó là điểm xuất phát của Chuyên đề này.

Ở đây, trọng tâm không còn là phán xét con người đúng hay sai, mà là tìm hiểu cơ chế tạo ra hành vi đang vận hành phía sau những lựa chọn tưởng như riêng lẻ.

CÂU HỎI TRUNG TÂM

Vì sao một hành vi có thể lặp lại dù nhiều người không hài lòng với kết quả của nó?Điều gì khiến con người tiếp tục làm một việc mà chính họ cũng biết là không tạo ra kết quả tốt? Một hành vi được tạo ra bởi ý thức cá nhân hay bởi hệ thống động lực xung quanh? Và khi muốn thay đổi kết quả, nên thay đổi con người trước hay thay đổi cơ chế tạo ra hành vi?

CÁC BÀI VIẾT TRONG CHUYÊN MỤC CƠ CHẾ TẠO RA HÀNH VI

KHUNG PHÂN TÍCH

Chuyên đề tiếp cận hành vi theo chuỗi:

HÀNH VI → ĐỘNG LỰC → LỢI ÍCH → QUY TẮC → CƠ CHẾ → KẾT QUẢ

Một hành vi không xuất hiện trong khoảng trống. Con người phản ứng với lợi ích, chi phí, phần thưởng, rủi ro, thông tin và những giới hạn mà họ đang đối mặt.

Khi những yếu tố đó được tổ chức theo một cách nhất định, chúng tạo ra động lực hành vi. Khi động lực được duy trì đủ lâu, hành vi bắt đầu lặp lại. Và khi rất nhiều người cùng lặp lại những hành vi tương tự, xã hội tạo ra một kết quả có tính hệ thống.

Nhìn theo cách này, cơ chế tạo ra hành vi không nằm ở một yếu tố duy nhất mà hình thành từ sự tương tác giữa lợi ích, chi phí, phần thưởng, rủi ro, thông tin và các quy tắc mà con người phải đối mặt.

KHI KẾT QUẢ KHÔNG PHẢI LÀ Ý MUỐN CỦA BẤT KỲ AI

Một trong những nghịch lý quan trọng của xã hội là:

Kết quả chung có thể khác hoàn toàn với mong muốn của từng cá nhân.

Mỗi người có thể hành động hợp lý trong hoàn cảnh của mình. Nhưng tổng hợp hàng triệu lựa chọn riêng lẻ có thể tạo ra một kết quả mà không ai chủ động lựa chọn.

Đây là lúc cần phân biệt:

Một chính sách có thể được thiết kế với mục tiêu tốt nhưng tạo ra động lực khiến người thực hiện hành động theo hướng khác. Một quy định có thể nhằm hạn chế một vấn đề nhưng lại khiến người tham gia tìm cách né tránh nó. Một hệ thống thưởng có thể khuyến khích hiệu suất nhưng đồng thời khiến người ta tối ưu con số thay vì tối ưu kết quả thực.

Không nhất thiết cá nhân nào cố tình tạo ra vấn đề.

Chính cấu trúc động lực có thể khiến vấn đề được tái tạo.

ĐỪNG CHỈ HỎI “AI SAI?”

Khi một kết quả xấu xuất hiện, phản ứng tự nhiên là tìm người chịu trách nhiệm. Đôi khi đó là câu hỏi cần thiết.

Nhưng nếu cùng một vấn đề liên tục xuất hiện qua nhiều người, nhiều thời điểm và nhiều hoàn cảnh khác nhau, thì việc chỉ tìm một cá nhân để quy trách nhiệm có thể chưa chạm đến nguyên nhân sâu hơn.

Cần hỏi:

Nếu thay người này bằng một người khác, hành vi có thay đổi không?

Nếu câu trả lời là không, vấn đề có thể nằm ở cơ chế chứ không chỉ ở con người. Đây là sự khác biệt giữa:

ĐỘNG LỰC QUAN TRỌNG HƠN LỜI KÊU GỌI

Con người có thể được khuyên nên làm điều tốt. Nhưng lời kêu gọi không phải lúc nào cũng đủ để thay đổi hành vi.

Nếu một người liên tục phải trả giá khi làm điều đúng, trong khi làm điều ngược lại lại ít tốn kém hơn, thì hành vi thực tế có thể không đi theo điều mà xã hội mong muốn.

Muốn thay đổi hành vi một cách bền vững, cần nhìn vào:

PHẦN THƯỞNG → CHI PHÍ → RỦI RO → QUYỀN LỰA CHỌN → THÔNG TIN → HẬU QUẢ

Khi cấu trúc này thay đổi, hành vi có thể thay đổi mà không cần yêu cầu từng cá nhân phải trở thành một con người khác.

KHI QUY TẮC TẠO RA HÀNH VI NGƯỢC VỚI MỤC TIÊU

Một quy tắc không chỉ cấm hoặc cho phép. Nó tạo ra động lực.

Nếu một quy định làm cho chi phí của hành vi A cao hơn hành vi B, con người có xu hướng cân nhắc lại giữa A và B. Nếu phần thưởng được gắn với một chỉ số cụ thể, người ta có thể tập trung tối ưu chỉ số đó. Nếu trách nhiệm không đi cùng quyền hạn, người thực hiện có thể tìm cách giảm rủi ro cho bản thân thay vì tối ưu kết quả chung.

Vì vậy, muốn đánh giá một cơ chế, không chỉ hỏi: “Quy định này muốn đạt điều gì?”

Mà phải hỏi:

“Quy định này đang khiến con người có động lực làm gì?”

Khoảng cách giữa hai câu hỏi đó đôi khi chính là nơi vấn đề nằm lại.

Vì vậy, muốn hiểu cơ chế tạo ra hành vi, không thể chỉ đọc một quy định theo mục tiêu mà nó tuyên bố; cần xem xét những lựa chọn và động lực mà quy định đó thực sự tạo ra trong đời sống.

KHI HỆ THỐNG TỰ TÁI TẠO

Một cơ chế mạnh không chỉ tạo ra một hành vi. Nó có thể tạo ra điều kiện để chính hành vi đó tiếp tục tồn tại.

Từ đó hình thành một vòng lặp:

ĐỘNG LỰC → HÀNH VI → KẾT QUẢ → LỢI ÍCH → DUY TRÌ CƠ CHẾ → HÀNH VI

Khi vòng lặp này đủ mạnh, thay đổi một cá nhân có thể không đủ để thay đổi kết quả.

THAY ĐỔI HÀNH VI HAY THAY ĐỔI TRÒ CHƠI?

Đây là câu hỏi xuyên suốt Chuyên đề.

Nếu muốn giảm một hành vi không mong muốn, có thể tăng hình phạt, nhưng cũng có thể thay đổi phần thưởng; có thể tăng kiểm soát, nhưng cũng có thể thay đổi cách phân bổ quyền và trách nhiệm; có thể yêu cầu con người có ý thức hơn, nhưng cũng có thể thiết kế lại môi trường để hành vi mong muốn trở nên dễ thực hiện hơn. Cơ chế tạo ra hành vi không giống nhau trong mọi trường hợp, vì vậy không có một công thức duy nhất cho mọi vấn đề.

Điều quan trọng là phải xác định động lực nào đang duy trì hành vi trước khi lựa chọn cách can thiệp.

TỪ HÀNH VI CÁ NHÂN ĐẾN CƠ CHẾ XÃ HỘI

Một hành vi của một người có thể chỉ là một hiện tượng cá nhân. Nhưng khi hàng nghìn, hàng triệu người cùng phản ứng trước cùng một hệ thống động lực, hành vi đó trở thành một hiện tượng xã hội.

Lúc này, câu hỏi không còn là: “Tại sao người ta lại làm như vậy?”

Mà chuyển thành: “Điều gì trong hệ thống khiến một người bình thường có lý do để làm như vậy?”

Và sâu hơn nữa:

“Nếu thay đổi hệ thống động lực, hành vi có thay đổi theo không?”

Đó là bước chuyển từ phân tích CON NGƯỜI sang phân tích CƠ CHẾ.

CHUYÊN ĐỀ SẼ ĐƯỢC MỞ RỘNG

Từ trục cơ chế và hành vi, Chuyên đề có thể tiếp tục đi vào:

• động lực và phần thưởng;
• chi phí và hành vi;
• quy tắc và hệ quả ngoài dự kiến;
• cơ chế khuyến khích;
• quyền lực và trách nhiệm;
• thông tin và bất cân xứng thông tin;
• hành vi tập thể;
• cơ chế tự duy trì;
• vòng lặp xã hội;
• cải cách cơ chế thay vì chỉ thay đổi cá nhân.

TỪ “AI LÀM?” ĐẾN “VÌ SAO HỆ THỐNG LẠI TẠO RA ĐIỀU ĐÓ?”

Một xã hội không chỉ được tạo ra bởi những con người đang sống trong đó. Nó còn được tạo ra bởi những động lực mà xã hội đặt trước con người mỗi ngày.

Nếu muốn hiểu một vấn đề lặp đi lặp lại, hãy lần ngược từ kết quả:

KẾT QUẢ → HÀNH VI → ĐỘNG LỰC → LỢI ÍCH → QUY TẮC → CƠ CHẾ

Đó cũng là lý do việc phân tích cơ chế tạo ra hành vi quan trọng hơn việc chỉ mô tả một hành vi riêng lẻ. Khi nhìn được cơ chế, chúng ta mới có thể hiểu vì sao cùng một kiểu kết quả lại liên tục xuất hiện.

Khi tìm được cơ chế, chúng ta mới nhìn thấy một câu hỏi khác:

Không phải “vì sao con người không chịu thay đổi?”, mà là “cơ chế nào đang khiến họ tiếp tục hành động như vậy?”

Và đó cũng là điểm nối từ CƠ CHẾ TẠO RA HÀNH VI sang câu hỏi lớn hơn của Tầng 4:

CON NGƯỜI VÀ QUYẾT ĐỊNH: VÌ SAO CHÚNG TA LẠI CHỌN NHƯ VẬY?

---