Lực kéo đẩy xung đột quyết định một cuộc xung đột sẽ đi về đâu.
Một cuộc xung đột không tự nhiên “đi” theo một hướng.
Nó bị kéo bởi lợi ích, đẩy bởi nỗi sợ, giới hạn bởi năng lực và thay đổi bởi những lựa chọn của các chủ thể.
Một cuộc xung đột không tự nhiên “đi” theo một hướng.
Nó bị kéo bởi lợi ích, đẩy bởi nỗi sợ, giới hạn bởi năng lực và thay đổi bởi những lựa chọn của các chủ thể.
Có những xung đột bắt đầu từ một tranh chấp nhỏ nhưng nhanh chóng lan rộng.
Có những xung đột tưởng như sắp bùng nổ nhưng lại bị khóa lại trong nhiều năm.
Có những cuộc chiến mà các bên đều muốn kết thúc, nhưng không bên nào tìm được một lối ra có thể chấp nhận.
Vì vậy, sau khi phân biệt căn nguyên với mồi lửa, câu hỏi tiếp theo không phải là:
“Ai đúng, ai sai?”
Mà là:
“Những lực nào đang kéo và đẩy xung đột về phía leo thang, đình trệ hay hạ nhiệt?”
Đó là bước chuyển từ việc nhìn nguồn gốc của xung đột sang đọc hướng vận động của xung đột.
1. XUNG ĐỘT LÀ MỘT HỆ THỐNG ĐANG VẬN ĐỘNG
Một sai lầm phổ biến là nhìn xung đột như một trạng thái cố định:
có chiến tranh hoặc không có chiến tranh.
Trên thực tế, giữa hai trạng thái đó tồn tại cả một phổ rất rộng:
cạnh tranh → căng thẳng → khủng hoảng → va chạm → xung đột giới hạn → chiến tranh → chiến tranh mở rộng → đình chiến → xung đột đóng băng → tái leo thang.
Mỗi giai đoạn có những lực tác động khác nhau.
Một bên có thể muốn leo thang ở lĩnh vực quân sự nhưng lại muốn tránh đụng độ trực tiếp.
Một bên có thể muốn đàm phán nhưng vẫn tiếp tục tăng cường lực lượng để cải thiện vị thế thương lượng.
Do đó:
Không thể hiểu hướng đi của xung đột nếu chỉ nhìn vào một hành động đơn lẻ.
Phải nhìn vào tổng hợp các lực đang tác động lên hệ thống.
2. LỰC KÉO ĐẦU TIÊN: LỢI ÍCH
Mọi chủ thể đều có những thứ họ muốn đạt được.
Có thể là:
lãnh thổ → an ninh → tài nguyên → ảnh hưởng → thị trường → vị thế → quyền kiểm soát → uy tín.
Nhưng lợi ích không phải lúc nào cũng giống nhau về mức độ quan trọng.
Một vấn đề có thể là lợi ích thứ yếu đối với bên này nhưng lại là lợi ích sống còn đối với bên kia.
Đây là lý do vì sao cùng một cuộc khủng hoảng, hai bên có thể đánh giá hoàn toàn khác nhau về mức độ chấp nhận rủi ro.
Một bên có thể nghĩ:
“Không đáng để chiến đấu.”
Bên kia lại nghĩ:
“Không thể nhượng bộ.”
Khi lợi ích cốt lõi bị chạm tới, khả năng thỏa hiệp giảm xuống.
Và khi lợi ích của nhiều chủ thể chồng lấn lên cùng một không gian, xung đột có xu hướng trở nên phức tạp hơn.
3. LỰC ĐẨY THỨ HAI: NỖI SỢ
Lợi ích giải thích một phần lý do các bên muốn tiến về phía trước.
Nhưng nỗi sợ giải thích tại sao họ đôi khi buộc phải hành động ngay cả khi không muốn chiến tranh.
Một quốc gia có thể không muốn mở rộng xung đột.
Nhưng nếu tin rằng đối phương đang mạnh lên nhanh chóng, họ có thể cho rằng:
“Nếu không hành động hôm nay, ngày mai tôi sẽ mất khả năng hành động.”
Từ đó xuất hiện một nghịch lý:
càng sợ chiến tranh → càng chuẩn bị cho chiến tranh → đối phương càng sợ → càng chuẩn bị nhiều hơn.
Một vòng xoáy được hình thành.
Và khi nỗi sợ trở thành động lực chính trị, những hành động phòng thủ có thể bị diễn giải như hành động chuẩn bị tấn công.
Tương quan lực lượng là một trong những thành phần quan trọng của lực kéo đẩy xung đột.
4. TƯƠNG QUAN LỰC LƯỢNG QUYẾT ĐỊNH NHIỀU ĐIỀU
Một bên muốn điều gì đó không có nghĩa là họ có khả năng đạt được điều đó.
Muốn phải đi cùng với năng lực.
Năng lực có thể bao gồm:
quân sự → kinh tế → công nghệ → hậu cần → tình báo → ngoại giao → liên minh → khả năng huy động xã hội.
Một mục tiêu càng lớn nhưng năng lực càng hạn chế, khoảng cách giữa ý định và khả năng thực hiện càng lớn.
Đó là lý do khi phân tích xung đột, không thể chỉ đọc tuyên bố chính trị.
Phải hỏi:
“Họ thực sự có thể làm được đến đâu?”
Và ngược lại:
“Đối phương có thể ngăn họ đến đâu?”
Khoảng cách giữa hai câu trả lời chính là một phần quan trọng của cục diện chiến lược.
5. LIÊN MINH CÓ THỂ THAY ĐỔI HƯỚNG ĐI CỦA XUNG ĐỘT
Một cuộc xung đột giữa hai chủ thể có thể thay đổi hoàn toàn khi chủ thể thứ ba xuất hiện.
Hỗ trợ có thể đến dưới nhiều dạng:
vũ khí → tài chính → tình báo → hậu cần → ngoại giao → công nghệ → huấn luyện.
Điều quan trọng không chỉ là bên thứ ba cung cấp bao nhiêu.
Mà là họ làm thay đổi tương quan lực lượng và kỳ vọng của các bên như thế nào.
Một sự hỗ trợ đủ lớn có thể khiến một bên tin rằng:
“Tôi có thể tiếp tục.”
Nhưng cũng có thể khiến đối phương tin rằng:
“Tôi phải hành động mạnh hơn trước khi cán cân thay đổi thêm.”
Vì vậy, can dự bên ngoài có thể vừa răn đe, vừa kích thích leo thang.
6. THỜI GIAN LÀ MỘT LỰC LƯỢNG CHIẾN LƯỢC
Trong xung đột, thời gian không đứng ngoài cuộc chơi.
Nó có thể làm thay đổi:
nguồn lực → công nghệ → nhân lực → dư luận → kinh tế → liên minh → ý chí chính trị.
Một bên có thể tin rằng thời gian đứng về phía mình.
Bên kia cũng có thể tin điều tương tự.
Khi đó, mỗi bên đều có động lực kéo dài cuộc chơi.
Đây là một trong những lý do khiến chiến tranh có thể tiếp tục ngay cả khi chi phí đã rất lớn.
Bởi câu hỏi không còn là:
“Chi phí hiện tại là bao nhiêu?”
mà là:
“Nếu dừng lại bây giờ, vị thế tương lai của tôi sẽ tệ đến mức nào?”
Vì vậy, thời gian không chỉ là bối cảnh mà còn trở thành một phần của lực kéo đẩy xung đột.
7. Ý CHÍ CHÍNH TRỊ CÓ THỂ MẠNH HƠN NGUỒN LỰC
Hai bên có thể sở hữu nguồn lực khác nhau nhưng vẫn duy trì cuộc chiến trong thời gian dài.
Bởi khả năng chịu đựng không chỉ được quyết định bằng tiền hoặc vũ khí.
Nó còn phụ thuộc vào:
ý chí chính trị → sự đồng thuận xã hội → mục tiêu chiến tranh → khả năng huy động → niềm tin vào chiến thắng.
Một bên có thể yếu hơn về vật chất nhưng lại tin rằng họ đang bảo vệ một lợi ích sống còn.
Bên kia có thể mạnh hơn nhưng không sẵn sàng trả giá tương ứng.
Khi đó, tương quan sức mạnh trên giấy không phản ánh đầy đủ khả năng duy trì xung đột.
Không phải bên nào có nhiều nguồn lực hơn cũng là bên có khả năng chịu đựng lâu hơn.
8. LỰC KÉO ĐẨY XUNG ĐỘT VỀ HAI HƯỚNG NGƯỢC NHAU
Đây là điểm quan trọng.
Một hệ thống xung đột thường đồng thời tồn tại hai nhóm lực:
LỰC ĐẨY VỀ PHÍA LEO THANG
lợi ích sống còn → nỗi sợ → trả đũa → áp lực chính trị → thay đổi tương quan → cơ hội chiến lược.
LỰC KÉO VỀ PHÍA KIỀM CHẾ
chi phí → nguy cơ thất bại → áp lực kinh tế → sức ép quốc tế → nguy cơ mở rộng chiến tranh → nhu cầu đàm phán.
Hai nhóm lực này có thể cùng tồn tại.
Vì vậy, xung đột không phải lúc nào cũng đi thẳng từ căng thẳng đến chiến tranh toàn diện.
Nó có thể:
leo thang → chững lại → leo thang → đình chiến → tái leo thang.
Muốn dự đoán hướng đi, phải xác định lực nào đang mạnh lên và lực nào đang suy yếu.
9. ĐIỂM QUAN TRỌNG KHÔNG PHẢI LÀ AI MẠNH HƠN
Một chủ thể có thể mạnh hơn về tổng thể nhưng lại yếu hơn trong một không gian hoặc một thời điểm cụ thể.
Ví dụ:
mạnh về kinh tế nhưng yếu về địa lý.
mạnh về quân sự nhưng yếu về hậu cần.
mạnh về công nghệ nhưng thiếu nhân lực.
mạnh về nguồn lực nhưng thiếu liên minh.
mạnh về vật chất nhưng yếu về ý chí chính trị.
Vì vậy, câu hỏi chiến lược không phải:
“Ai mạnh hơn?”
Mà là:
“Sức mạnh của ai được chuyển hóa thành kết quả ở đúng không gian, đúng thời điểm và đúng mục tiêu?”
Đây cũng là điểm nối giữa phân tích chiến lược và phân tích xung đột.
10. KHI NÀO XUNG ĐỘT ĐỔI HƯỚNG?
Một xung đột thường đổi hướng khi một hoặc nhiều biến số quan trọng thay đổi.
Có thể là:
một chiến thắng → một thất bại → một đồng minh mới → một công nghệ mới → khủng hoảng kinh tế → thay đổi lãnh đạo → thay đổi dư luận → thay đổi mục tiêu.
Những thay đổi này có thể làm cán cân giữa các lực kéo và lực đẩy thay đổi.
Một bên từng muốn tiếp tục có thể bắt đầu tìm đường thoát.
Một bên từng muốn đàm phán có thể chuyển sang leo thang.
Một cuộc chiến tưởng như không thể kết thúc có thể bước vào đàm phán.
Và ngược lại, một thỏa thuận tưởng như đã giải quyết được vấn đề có thể chỉ là khoảng nghỉ trước một vòng xung đột mới.
11. ĐỌC XUNG ĐỘT LÀ ĐỌC HƯỚNG VECTƠ
Có thể hình dung một cuộc xung đột như một hệ thống nhiều lực tác động đồng thời.
Mỗi lực có:
hướng → cường độ → thời điểm → chủ thể tạo ra → khả năng thay đổi.
Khi các lực cùng hướng, xung đột có thể tăng tốc.
Khi các lực triệt tiêu lẫn nhau, xung đột có thể đình trệ.
Khi một lực mới xuất hiện đủ mạnh, toàn bộ hướng vận động có thể thay đổi.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:
“Điều gì đang xảy ra?”
cần hỏi:
“Điều gì đang kéo hệ thống về phía nào?”
Đó là cách đọc động lực của xung đột.
Đây chính là cách đọc lực kéo đẩy xung đột thay vì chỉ mô tả những gì đang xảy ra.
12. CỤC DIỆN KHÔNG PHẢI LÀ ĐIỂM ĐẾN CUỐI CÙNG
Một cục diện chiến lược chỉ là trạng thái tạm thời của hệ thống.
Nó có thể thay đổi khi một trong các yếu tố nền tảng thay đổi.
địa lý không đổi nhanh.
Nhưng:
công nghệ thay đổi nhanh.
liên minh có thể thay đổi.
kinh tế có thể thay đổi.
ý chí chính trị có thể thay đổi.
năng lực quân sự có thể thay đổi.
nhận thức của các bên có thể thay đổi.
Vì vậy, một bức ảnh chụp cục diện hôm nay không đủ để giải thích ngày mai.
Phân tích chiến lược phải tìm ra xu hướng vận động phía sau trạng thái hiện tại.
GÓC NHÌN PHỤNG LONG
Phụng Long nhìn một cuộc xung đột không phải như một đường thẳng từ nguyên nhân → chiến tranh → kết thúc.
Nó giống một trường lực hơn.
Trong trường đó, mỗi chủ thể tạo ra những lực khác nhau:
lợi ích kéo về phía mục tiêu.
nỗi sợ đẩy về phía hành động.
năng lực giới hạn những gì có thể làm.
liên minh mở rộng hoặc thu hẹp không gian hành động.
thời gian thay đổi tương quan.
ý chí chính trị quyết định khả năng chịu đựng.
chi phí tạo ra lực hãm.
Vì thế, muốn biết một xung đột sẽ đi về đâu, không thể chỉ nhìn vào ai đang thắng hôm nay.
Phải nhìn vào:
Lực nào đang tăng? Lực nào đang giảm? Lực nào mới xuất hiện? Và lực nào có khả năng làm thay đổi toàn bộ cục diện?
Muốn hiểu lực kéo đẩy xung đột, phải nhìn đồng thời vào lợi ích, nỗi sợ, năng lực, thời gian, liên minh và ý chí chính trị.
Đó mới là cách đọc hướng vận động của xung đột.
CÂU HỎI MỞ
Nếu một cuộc xung đột là một hệ thống gồm nhiều lực kéo và đẩy, thì câu hỏi tiếp theo trở nên quan trọng hơn:
Khi các bên đều có lợi ích, nỗi sợ, nguồn lực và giới hạn khác nhau, họ thực sự đang lựa chọn điều gì?
Bởi phía sau mỗi hành động luôn có một mục tiêu, phía sau mục tiêu là một lợi ích, và phía sau lựa chọn là một cách đánh giá về cái giá phải trả.
Và đó là lúc chúng ta bước sang lớp phân tích sâu hơn:
HC-006 — CÁC BÊN THỰC SỰ ĐANG MUỐN GÌ?
Một cuộc xung đột chỉ có thể được đọc đúng khi ta không chỉ nhìn thấy hành động, mà còn nhìn thấy ý đồ, giới hạn và cái giá mà mỗi bên sẵn sàng trả cho mục tiêu của mình.
#Donglucxungdot #HC-Cornerstone #HCcornerstone #Leothangxungdot #Lucdayxungdot #Luckeodayxungdot #Luckeoxungdot #Phantichxungdot