Blog

Việt Nam đang phụ thuộc vào ai? Trung Quốc ở đầu vào, Hoa Kỳ ở đầu ra và các đối tác khác về vốn, công nghệ. Đâu là những điểm nghẽn ảnh hưởng đến quyền tự chủ?

VIỆT NAM ĐANG PHỤ THUỘC VÀO AI: TỪ QUAN HỆ KINH TẾ ĐẾN QUYỀN LỰA CHỌN

Một quốc gia có thể có quan hệ kinh tế với hàng trăm đối tác, thu hút vốn đầu tư từ nhiều nền kinh tế và tham gia sâu vào thương mại toàn cầu. Nhưng điều đó chưa đủ để khẳng định quốc gia ấy có nhiều lựa chọn khi môi trường bên ngoài thay đổi.

Bởi số lượng đối tác và khả năng thay thế đối tác là hai vấn đề khác nhau.

Trong bài PHỤ THUỘC KHÔNG PHẢI LÀ VẤN ĐỀ — MẤT QUYỀN LỰA CHỌN MỚI LÀ VẤN ĐỀ, chúng ta đã xác lập một nguyên tắc: phụ thuộc tự thân không phải vấn đề; điều đáng quan tâm là khi quan hệ thay đổi, một quốc gia còn bao nhiêu quyền lựa chọn.

Đặt nguyên tắc đó vào Việt Nam, câu hỏi tiếp theo không đơn giản là Việt Nam đang phụ thuộc vào quốc gia nào. Cần xác định sự phụ thuộc nằm ở đâu trong nền kinh tế, mắt xích nào khó thay thế và một sự gián đoạn có thể truyền dẫn tác động đến những khu vực khác như thế nào.

Muốn trả lời, trước hết phải phân biệt ít nhất ba cấu trúc: phụ thuộc vào nguồn cung đầu vào, phụ thuộc vào thị trường đầu ra và phụ thuộc vào vốn, công nghệ cùng năng lực tổ chức sản xuất.

Ba cấu trúc này có thể liên kết với nhau, nhưng không đồng nhất. Một đối tác có thể là nguồn cung quan trọng, trong khi một đối tác khác lại là thị trường tiêu thụ chủ lực. Năng lực sản xuất trong nước có thể phụ thuộc vào công nghệ, thiết bị hoặc mạng lưới doanh nghiệp do các chủ thể khác kiểm soát.

Vì thế, không thể nhìn toàn bộ quan hệ kinh tế đối ngoại của Việt Nam qua một bảng xếp hạng đối tác duy nhất.

TRUNG QUỐC: ĐIỂM XUẤT PHÁT CỦA BÀI TOÁN ĐẦU VÀO

Theo số liệu của cơ quan thống kê Việt Nam, năm 2025, kim ngạch nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt khoảng 455 tỷ USD. Trong đó, Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất, với khoảng 186 tỷ USD, tương đương hơn 40% tổng kim ngạch nhập khẩu hàng hóa. Theo Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội năm 2025 của Cục Thống kê, Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch 186 tỷ USD; Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất, đạt 153,2 tỷ USD.

Cùng năm, nhóm tư liệu sản xuất chiếm 93,6% tổng nhập khẩu. Đây là nhóm hàng phục vụ hoạt động sản xuất, bao gồm máy móc, thiết bị, nguyên liệu và các đầu vào khác. Những con số này cho thấy nhập khẩu của Việt Nam gắn chặt với nhu cầu duy trì và mở rộng năng lực sản xuất trong nước.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai điều: tỷ trọng nhập khẩu từ Trung Quốc và mức độ phụ thuộc thực chất vào nguồn cung Trung Quốc.

Kim ngạch lớn cho biết quy mô quan hệ thương mại. Nó chưa cho biết bao nhiêu đầu vào có thể được thay thế bằng hàng hóa từ quốc gia khác, bao nhiêu sản phẩm có nhà cung cấp đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật và bao nhiêu doanh nghiệp có thể chuyển nguồn cung mà không làm gián đoạn sản xuất.

Một loại nguyên liệu có thể được nhập khẩu với giá trị lớn nhưng có nhiều nhà cung cấp thay thế. Ngược lại, một linh kiện chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng nhập khẩu vẫn có thể trở thành điểm nghẽn nếu thiếu nó, cả dây chuyền không thể vận hành.

Sự khác biệt nằm ở khả năng thay thế, chứ không chỉ ở giá trị giao dịch.

Vì vậy, khi phân tích quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và Trung Quốc, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là Việt Nam mua bao nhiêu hàng hóa từ thị trường này, mà còn là những đầu vào nào có tính thiết yếu, mức độ tập trung nhà cung cấp ra sao và cần bao lâu để chuyển sang nguồn cung khác.

Đây là nơi cần bắt đầu giải phẫu cấu trúc phụ thuộc từ phía đầu vào.

HOA KỲ: THỊ TRƯỜNG ĐẦU RA VÀ RỦI RO TẬP TRUNG

Nếu Trung Quốc giữ vai trò nổi bật ở phía nhập khẩu, Hoa Kỳ lại có vị trí đặc biệt ở phía xuất khẩu.

Năm 2025, Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu hàng hóa lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch khoảng 153,2 tỷ USD, tương đương hơn 32% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam.

Quy mô này phản ánh cơ hội lớn mà thị trường Hoa Kỳ mang lại cho doanh nghiệp Việt Nam. Nhưng khi một thị trường chiếm tỷ trọng đáng kể trong đầu ra, sự thay đổi về nhu cầu, chính sách thương mại, thuế quan hoặc tiêu chuẩn tiếp cận thị trường cũng có thể tác động đến hoạt động sản xuất trong nước.

Đây là một dạng rủi ro khác với phụ thuộc nguồn cung.

Nếu một đầu vào quan trọng bị gián đoạn, doanh nghiệp có thể thiếu nguyên liệu hoặc linh kiện để tiếp tục sản xuất. Nếu một thị trường xuất khẩu lớn bị thu hẹp, doanh nghiệp có thể đối mặt với tình trạng đơn hàng giảm, hàng tồn kho tăng, công suất sử dụng thấp hơn và việc làm chịu sức ép.

Tác động không nhất thiết dừng ở doanh nghiệp trực tiếp xuất khẩu. Nó có thể lan sang nhà cung cấp trong nước, đơn vị vận tải, dịch vụ logistics và người lao động trong những ngành liên quan.

Dù vậy, tỷ trọng xuất khẩu lớn sang Hoa Kỳ cũng chưa đủ để kết luận Việt Nam không có lựa chọn thay thế. Khả năng chuyển hướng còn phụ thuộc vào đặc điểm sản phẩm, tiêu chuẩn của từng thị trường, mạng lưới phân phối, hợp đồng đã ký và chi phí tiếp cận khách hàng mới.

Một thị trường khác có thể có nhu cầu đối với cùng loại hàng hóa, nhưng không có nghĩa doanh nghiệp có thể chuyển toàn bộ đơn hàng sang đó ngay lập tức.

Do đó, câu hỏi cần đặt ra là: nếu điều kiện tiếp cận thị trường Hoa Kỳ thay đổi đáng kể, Việt Nam có thể chuyển bao nhiêu hàng hóa sang các thị trường khác, trong khoảng thời gian nào và với chi phí bao nhiêu?

Đó mới là cách đánh giá khả năng chống chịu của phía đầu ra.

VỐN ĐẦU TƯ KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI QUYỀN KIỂM SOÁT CÔNG NGHỆ

Bản đồ đầu tư nước ngoài của Việt Nam không trùng hoàn toàn với bản đồ xuất nhập khẩu.

Năm 2025, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam đạt khoảng 38,42 tỷ USD. Singapore, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và nhiều đối tác khác tiếp tục giữ vai trò trong mạng lưới đầu tư của nền kinh tế.

Nhưng vốn đầu tư chỉ là một phần của câu chuyện.

Một nhà máy có thể đặt tại Việt Nam, tuyển dụng lao động Việt Nam và xuất khẩu sản phẩm từ Việt Nam. Tuy nhiên, thiết kế sản phẩm, công nghệ cốt lõi, phần mềm điều khiển, thiết bị chuyên dụng, quyền sở hữu trí tuệ hoặc mạng lưới khách hàng có thể nằm trong tay những chủ thể khác.

Điều đó không tự động có nghĩa Việt Nam đang bị phụ thuộc. Đầu tư nước ngoài có thể mang lại vốn, việc làm, kỹ năng quản lý, công nghệ và khả năng tham gia vào những chuỗi sản xuất mà doanh nghiệp trong nước khó tiếp cận nếu hoạt động riêng lẻ.

Vấn đề xuất hiện khi cần đánh giá mức độ mà năng lực sản xuất trong nước có thể tiếp tục vận hành, đổi mới hoặc chuyển đổi nếu một mắt xích bên ngoài thay đổi điều kiện hợp tác.

Theo cơ quan thống kê Việt Nam, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77,3% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025. Đây là một chỉ dấu quan trọng về vai trò của khu vực FDI đối với hoạt động xuất khẩu.

Tuy nhiên, không thể lấy riêng tỷ trọng này làm bằng chứng rằng Việt Nam đã mất quyền tự chủ. Muốn đánh giá chính xác hơn, cần xem xét thêm giá trị gia tăng được tạo ra trong nước, mức độ tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng, năng lực nghiên cứu và phát triển, khả năng làm chủ công nghệ cũng như mức độ kiểm soát các khâu có giá trị cao.

Một nền kinh tế có thể xuất khẩu rất lớn nhưng vẫn giữ lại tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước chưa tương xứng. Ngược lại, sự hiện diện của doanh nghiệp nước ngoài không nhất thiết làm suy giảm tự chủ nếu doanh nghiệp trong nước có khả năng học hỏi, phát triển nhà cung cấp, tích lũy công nghệ và từng bước đảm nhận những công đoạn có giá trị cao hơn.

Vì vậy, câu hỏi không nên dừng ở việc vốn đến từ đâu, mà phải đi sâu vào năng lực nào được hình thành tại Việt Nam và năng lực nào vẫn phụ thuộc vào bên ngoài.

ĐIỂM NGHẼN KHÔNG NHẤT THIẾT NẰM Ở ĐỐI TÁC LỚN NHẤT

Đến đây, có thể thấy Việt Nam có nhiều cấu trúc quan hệ kinh tế đan xen.

Trung Quốc nổi bật ở phía cung cấp hàng hóa nhập khẩu. Hoa Kỳ giữ vai trò lớn ở phía thị trường xuất khẩu. Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản và các đối tác khác tham gia vào những mạng lưới đầu tư, công nghệ và sản xuất có đặc điểm khác nhau.

Nhưng không thể từ đó suy ra rằng một đối tác có tỷ trọng thương mại lớn nhất cũng là đối tác tạo ra mức độ phụ thuộc lớn nhất.

Một nhà cung cấp chiếm 40% tổng nhập khẩu có thể cung cấp nhiều loại hàng hóa với mức độ thiết yếu rất khác nhau. Một thị trường chiếm hơn 30% xuất khẩu có thể tạo ra rủi ro lớn, nhưng mức độ rủi ro còn tùy thuộc vào khả năng tiếp cận những thị trường thay thế. Một công nghệ chỉ được sử dụng trong một công đoạn hẹp vẫn có thể tạo ra ràng buộc lớn nếu không có giải pháp thay thế phù hợp.

Do đó, muốn xác định điểm nghẽn, cần đánh giá đồng thời bốn yếu tố.

Thứ nhất, tỷ trọng: Mắt xích đó chiếm bao nhiêu trong tổng đầu vào, đầu ra hoặc năng lực sản xuất liên quan?

Thứ hai, khả năng thay thế: Có nhà cung cấp, thị trường, công nghệ hoặc phương án vận hành nào khác đáp ứng được yêu cầu hay không?

Thứ ba, chi phí thay thế: Chuyển đổi có đòi hỏi đầu tư mới, thiết kế lại sản phẩm, kiểm định kỹ thuật, đào tạo nhân lực hoặc chấp nhận giá thành cao hơn hay không?

Thứ tư, thời gian thay thế: Có thể chuyển đổi trong vài tuần, vài tháng hay phải mất nhiều năm để xây dựng năng lực mới?

Bốn yếu tố này cần được đặt cạnh nhau. Chỉ nhìn tỷ trọng sẽ dễ phóng đại một số quan hệ và bỏ qua những ràng buộc ít thấy hơn.

Đặc biệt, một điểm nghẽn có thể gây tác động vượt xa quy mô trực tiếp của nó. Nếu một linh kiện là điều kiện cần để vận hành cả dây chuyền, sự thiếu hụt linh kiện có thể làm gián đoạn sản lượng của nhiều công đoạn khác. Nếu một thị trường giữ vai trò trung tâm trong mạng lưới phân phối, việc mất khả năng tiếp cận thị trường đó có thể ảnh hưởng đến cả hệ sinh thái doanh nghiệp liên quan.

Đó là lý do cần phân tích cả hiệu ứng dây chuyền, thay vì chỉ đo lường giá trị giao dịch trực tiếp.

ĐA DẠNG HÓA CHỈ CÓ Ý NGHĨA KHI TẠO RA LỰA CHỌN THỰC CHẤT

Một phản ứng thường được nhắc đến khi nói về phụ thuộc là đa dạng hóa đối tác.

Đây là hướng đi có ý nghĩa, nhưng số lượng đối tác tăng lên chưa chắc đã làm giảm rủi ro nếu các lựa chọn mới không thể thay thế những mắt xích đang nắm vai trò thiết yếu.

Một doanh nghiệp có thể mua hàng từ nhiều quốc gia nhưng các nhà cung cấp đó vẫn sử dụng cùng một nguồn công nghệ cốt lõi. Một nền kinh tế có thể xuất khẩu sang nhiều thị trường nhưng vẫn phụ thuộc vào một số ít mạng lưới phân phối hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật. Nhiều nhà đầu tư có thể cùng hiện diện nhưng các doanh nghiệp trong nước vẫn chưa đủ năng lực để tự đảm nhận những công đoạn quan trọng.

Trong những trường hợp như vậy, bản đồ quan hệ có thể trở nên đa dạng hơn mà cấu trúc phụ thuộc cốt lõi chưa thay đổi nhiều.

Đa dạng hóa thực chất đòi hỏi nhiều hơn việc mở rộng danh sách đối tác. Nó cần năng lực sản xuất trong nước, hệ thống nhà cung cấp có thể thay thế, nguồn nhân lực đủ khả năng tiếp nhận công nghệ, khả năng phát triển sản phẩm và những phương án dự phòng khả thi khi điều kiện bên ngoài thay đổi.

Điều này cũng không có nghĩa Việt Nam phải tự sản xuất mọi thứ hoặc loại bỏ sự phụ thuộc vào nước ngoài. Trong một nền kinh tế mở, chuyên môn hóa và trao đổi quốc tế là những nguồn lực quan trọng của tăng trưởng.

Mục tiêu hợp lý hơn là nhận diện những phụ thuộc có thể chấp nhận vì mang lại lợi ích lớn, đồng thời giảm những ràng buộc có khả năng khiến nền kinh tế mất quá nhiều thời gian, chi phí hoặc năng lực hành động khi xảy ra gián đoạn.

Nói cách khác, tự chủ không đồng nghĩa với tự cung tự cấp. Tự chủ là có đủ năng lực và phương án để không bị buộc phải chấp nhận một lựa chọn bất lợi chỉ vì không còn con đường khả thi nào khác.

BẢN ĐỒ PHỤ THUỘC PHẢI ĐƯỢC ĐỌC TỪ NHỮNG MẮT XÍCH CỤ THỂ

Câu hỏi “Việt Nam đang phụ thuộc vào ai?” cần thiết, nhưng chưa đủ để định hướng chính sách.

Nếu chỉ dừng ở tên quốc gia, chúng ta mới nhìn thấy các mối quan hệ bên ngoài. Nếu đi sâu vào từng cấu trúc, chúng ta mới có thể xác định những ràng buộc thực sự bên trong các mối quan hệ ấy.

Cần biết Việt Nam đang phụ thuộc vào đầu vào nào, thị trường nào, công nghệ nào và những năng lực nào chưa thể tự thay thế. Cần phân biệt những mắt xích có thể chuyển đổi dễ dàng với những mắt xích mà sự gián đoạn có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền lớn. Và quan trọng hơn, cần đánh giá những năng lực nào phải được phát triển trong nước để mở rộng quyền lựa chọn về lâu dài.

Bởi cuối cùng, năng lực tự chủ không được đo bằng số lượng đối tác mà Việt Nam có quan hệ, mà bằng số lượng phương án khả thi Việt Nam có thể sử dụng khi điều kiện hợp tác thay đổi.

Từ góc nhìn đó, Trung Quốc là điểm xuất phát hợp lý để tiếp tục phân tích phía đầu vào, bởi đây là nguồn nhập khẩu hàng hóa lớn nhất của Việt Nam.

Nhưng thay vì hỏi chung chung Việt Nam phụ thuộc vào Trung Quốc đến mức nào, cần đi vào câu hỏi cụ thể hơn:

Việt Nam đang phụ thuộc vào những gì từ Trung Quốc, và trong số đó, những đầu vào nào thực sự khó thay thế?

Đó là bước tiếp theo để chuyển từ bản đồ quan hệ kinh tế sang bản đồ những điểm nghẽn có thể ảnh hưởng đến quyền lựa chọn của Việt Nam.