Mỗi người đều có lợi ích riêng.
Một người muốn có thu nhập cao hơn. Người khác muốn bảo vệ tài sản. Người muốn được công nhận. Người muốn giữ quyền kiểm soát. Có người muốn tự do, có người lại muốn an toàn.
Nếu mỗi người đều theo đuổi điều có lợi cho mình, tại sao xã hội không biến thành một cuộc cạnh tranh hỗn loạn?
Bởi giữa những lợi ích riêng luôn tồn tại sự phụ thuộc lẫn nhau.
Con người cần người khác để đạt được những điều mà một mình họ không thể tạo ra. Từ đó xuất hiện trao đổi, hợp tác, cạnh tranh, thương lượng, xung đột và những quy tắc nhằm điều chỉnh các quan hệ đó.
Vì vậy, muốn hiểu một xã hội vận hành như thế nào, không thể chỉ nhìn vào từng cá nhân.
Phải nhìn vào cách lợi ích của họ va chạm, kết nối và được điều phối trong cùng một hệ thống.
CÂU HỎI TRUNG TÂM
Khi mỗi người đều theo đuổi lợi ích riêng, điều gì khiến họ hợp tác?
Khi lợi ích xung đột, điều gì quyết định ai được lợi, ai phải chịu chi phí?
Tại sao có những quan hệ cạnh tranh nhưng vẫn tạo ra hợp tác?
Và khi lợi ích riêng của từng người tạo thành những hành vi giống nhau, khi nào những hành vi đó bắt đầu tạo ra một cơ chế xã hội?
CÁC BÀI VIẾT TRONG CHUYÊN ĐỀ
Chưa xác định được Chuyên mục tương ứng với trang này.
KHUNG PHÂN TÍCH
Chuyên đề tiếp cận xã hội theo chuỗi:
CÁ NHÂN → LỢI ÍCH → TƯƠNG TÁC → HỢP TÁC / CẠNH TRANH → QUY TẮC → TRẬT TỰ XÃ HỘI
Một cá nhân có lợi ích riêng.
Nhưng để đạt được lợi ích đó, họ phải tương tác với những người cũng có lợi ích riêng.
Chính sự tương tác tạo ra nhu cầu về hợp tác, trao đổi, thương lượng và cạnh tranh.
Khi những quan hệ đó lặp đi lặp lại, xã hội bắt đầu hình thành các quy tắc để xác lập ai được làm gì, ai có quyền gì, ai phải chịu trách nhiệm gì và lợi ích được phân bổ ra sao.
LỢI ÍCH RIÊNG KHÔNG NHẤT THIẾT DẪN ĐẾN XUNG ĐỘT
Theo đuổi lợi ích riêng không đồng nghĩa với việc con người luôn chống lại nhau.
Một người bán muốn bán được hàng.
Người mua muốn có hàng với mức giá họ chấp nhận.
Hai lợi ích khác nhau nhưng vẫn có thể gặp nhau trong một giao dịch.
Một người lao động muốn có thu nhập.
Doanh nghiệp muốn có người làm việc hiệu quả.
Hai bên vẫn có thể hợp tác vì lợi ích của mỗi bên được đáp ứng thông qua quan hệ với bên kia.
Hợp tác vì thế không phải là sự biến mất của lợi ích riêng.
Nó có thể là cách các lợi ích riêng tìm được một điểm giao nhau.
KHI LỢI ÍCH KHÔNG CÒN GẶP NHAU
Nhưng không phải mọi lợi ích đều có thể dung hòa.
Khi nguồn lực hữu hạn, quyền lợi có thể va chạm.
Khi một bên có khả năng chuyển chi phí sang bên khác, xung đột lợi ích có thể xuất hiện.
Khi quyền lực giữa các bên không cân bằng, kết quả của tương tác cũng có thể không phản ánh ngang bằng lợi ích của các bên.
Lúc này, câu hỏi không còn đơn giản là:
“Ai muốn gì?”
Mà phải hỏi:
“Ai có khả năng biến lợi ích của mình thành kết quả?”
Đó là nơi lợi ích bắt đầu gắn với quyền lực và cơ chế phân bổ.
QUY TẮC XUẤT HIỆN ĐỂ LÀM GÌ?
Nếu mỗi tương tác đều phải thương lượng lại từ đầu, xã hội sẽ có chi phí rất lớn.
Con người cần những quy tắc để dự đoán hành vi của nhau.
Quyền sở hữu xác định ai có quyền sử dụng một tài sản.
Hợp đồng xác định nghĩa vụ giữa các bên.
Luật pháp đặt ra giới hạn cho những hành vi được phép.
Chuẩn mực xã hội tạo ra những kỳ vọng về cách con người nên cư xử.
Những quy tắc này giúp giảm sự bất định trong tương tác.
Nhưng quy tắc không chỉ làm xã hội ổn định.
Quy tắc cũng phân bổ quyền, nghĩa vụ, chi phí và lợi ích.
Vì vậy, muốn hiểu một quy tắc, không chỉ hỏi nó quy định điều gì.
Cần hỏi thêm:
Ai được lợi từ quy tắc đó? Ai chịu chi phí? Ai có khả năng thay đổi nó?
KHI HÀNH VI CÁ NHÂN TẠO RA KẾT QUẢ KHÔNG AI CHỦ Ý
Đây là một trong những điểm quan trọng nhất của Chuyên đề.
Mỗi cá nhân có thể đưa ra một quyết định hợp lý đối với lợi ích của mình.
Nhưng khi rất nhiều người cùng làm điều tương tự, tổng hợp các quyết định đó có thể tạo ra một kết quả mà không cá nhân nào chủ ý.
Một người tìm cách tối đa hóa lợi ích của mình.
Một người khác cũng làm như vậy.
Hàng triệu người cùng hành động theo những động lực tương tự.
Kết quả cuối cùng có thể trở thành một xu hướng xã hội.
Cái được tạo ra bởi cả hệ thống không nhất thiết là cái mà từng cá nhân đã chủ định tạo ra.
Đây chính là khoảng cách giữa hành vi cá nhân và cơ chế xã hội.
TỪ CẠNH TRANH ĐẾN TRẬT TỰ
Cạnh tranh không nhất thiết phá vỡ xã hội.
Trong một số điều kiện, cạnh tranh có thể tạo ra động lực đổi mới, giảm chi phí hoặc nâng cao chất lượng.
Nhưng cạnh tranh cũng có thể dẫn đến hành vi né tránh trách nhiệm, giành lợi thế bằng mọi cách hoặc chuyển chi phí sang người khác.
Kết quả phụ thuộc rất lớn vào luật chơi.
Vì vậy, xã hội không chỉ được tạo nên bởi những người tham gia.
Nó còn được tạo nên bởi cách cuộc chơi được tổ chức.
Khi luật chơi thay đổi, động lực thay đổi.
Khi động lực thay đổi, hành vi thay đổi.
Và khi hành vi thay đổi trên quy mô lớn, cấu trúc xã hội cũng có thể thay đổi.
TỪ LỢI ÍCH RIÊNG ĐẾN CƠ CHẾ XÃ HỘI
Một cá nhân theo đuổi lợi ích của mình là một hiện tượng.
Nhiều cá nhân cùng theo đuổi những lợi ích tương tự tạo thành một mô thức hành vi.
Mô thức hành vi được lặp lại tạo ra quan hệ ổn định.
Quan hệ ổn định hình thành quy tắc.
Quy tắc tạo ra cơ chế.
Và cơ chế lại quay trở lại định hình những lựa chọn của từng cá nhân.
Vì vậy, chuỗi vận hành không phải là một đường thẳng mà là một vòng lặp:
CÁ NHÂN → LỢI ÍCH → HÀNH VI → TƯƠNG TÁC → QUY TẮC → CƠ CHẾ → TÁC ĐỘNG TRỞ LẠI CÁ NHÂN
Đây là điểm mà việc nghiên cứu xã hội không còn dừng ở câu hỏi “con người muốn gì?”, mà chuyển sang câu hỏi lớn hơn:
“Cấu trúc nào khiến những lợi ích riêng đó tạo ra một kiểu xã hội nhất định?”
CHUYÊN ĐỀ SẼ ĐƯỢC MỞ RỘNG
Từ trục lợi ích và tương tác, Chuyên đề có thể mở rộng sang:
- hợp tác và cạnh tranh;
- xung đột lợi ích;
- quyền lực trong quan hệ xã hội;
- trao đổi và thương lượng;
- bất bình đẳng trong phân bổ lợi ích;
- luật lệ và chuẩn mực;
- lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng;
- hành vi tập thể;
- các hệ quả ngoài dự kiến;
- cách một cơ chế xã hội tự duy trì hoặc thay đổi.
TỪ MỖI NGƯỜI ĐẾN CẢ XÃ HỘI
Xã hội không phải một thực thể đứng bên ngoài con người.
Nó được tạo ra từ hàng triệu tương tác giữa con người với nhau.
Nhưng khi những tương tác đó lặp lại đủ lâu, chúng hình thành những cấu trúc có khả năng tác động ngược trở lại chính những người đã tạo ra chúng.
Vì vậy, muốn hiểu một xã hội, cần nhìn đồng thời ở hai chiều:
CON NGƯỜI TẠO RA CƠ CHẾ — CƠ CHẾ LẠI ĐỊNH HÌNH CON NGƯỜI.
Đó là điểm nối từ CON NGƯỜI VÀ QUYẾT ĐỊNH sang câu hỏi lớn hơn:
XÃ HỘI ĐƯỢC TẠO RA NHƯ THẾ NÀO — VÀ VÌ SAO NÓ LẠI VẬN HÀNH THEO CÁCH ĐANG VẬN HÀNH?