Tái cấu trúc quyền lực sau xung đột diễn ra khi tương quan lực lượng, dòng chảy, mức độ phụ thuộc và các liên kết chiến lược thay đổi, từ đó hình thành luật chơi mới.
Một cuộc xung đột có thể kết thúc bằng một thỏa thuận, một sự đình chiến hoặc một tương quan lực lượng mới. Nhưng tái cấu trúc quyền lực thường bắt đầu chính từ thời điểm đó: khi những lợi thế, sự phụ thuộc và các mối liên kết trước đây không còn vận hành theo cách cũ.
Nhưng kết thúc một cuộc đối đầu không có nghĩa là cấu trúc trước đó được giữ nguyên.
Một tuyến vận tải có thể thay đổi. Một nguồn cung có thể được chuyển hướng. Một liên minh có thể được củng cố hoặc suy yếu. Một quốc gia có thể tìm kiếm những đối tác mới để giảm phụ thuộc. Và những năng lực từng tạo ra ưu thế cho một bên có thể không còn giữ nguyên giá trị sau khi môi trường chiến lược thay đổi.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng sau xung đột không chỉ là: Ai thắng? Ai thua?
Mà còn là:
TƯƠNG QUAN QUYỀN LỰC ĐÃ THAY ĐỔI NHƯ THẾ NÀO — VÀ NHỮNG THAY ĐỔI ĐÓ SẼ TẠO RA LUẬT CHƠI MỚI RA SAO?
SAU XUNG ĐỘT, ĐIỀU GÌ THỰC SỰ THAY ĐỔI?
Một cuộc xung đột có thể làm thay đổi nhiều thứ cùng lúc: lãnh thổ, khả năng tiếp cận nguồn lực, tuyến vận tải, năng lực sản xuất, quan hệ thương mại, liên minh, mức độ phụ thuộc và cả cách các bên đánh giá rủi ro.
Ở cấp độ quốc tế, quá trình xây dựng hòa bình và phục hồi sau xung đột cũng được nhìn nhận không chỉ như việc chấm dứt bạo lực, mà còn liên quan đến xây dựng thể chế, phục hồi và tạo nền tảng cho hòa bình bền vững.
Nhưng không phải thay đổi nào cũng tạo ra quyền lực mới.
Nhìn từ góc độ tái cấu trúc quyền lực, điều quan trọng không phải chỉ là bên nào giành được lợi thế trước mắt, mà là những thay đổi đó có tạo ra một cấu trúc phụ thuộc và khả năng lựa chọn mới hay không.
Điều cần nhìn thấy là những thay đổi đó làm cho bên nào có thêm lựa chọn, bên nào mất lựa chọn và bên nào trở nên khó thay thế hơn.
Đây là điểm nối giữa xung đột và tái cấu trúc quyền lực.
TƯƠNG QUAN QUYỀN LỰC KHÔNG CHỈ ĐƯỢC ĐO BẰNG SỨC MẠNH
Quyền lực sau xung đột không nhất thiết nằm hoàn toàn ở bên có nhiều nguồn lực hơn.
Một bên có thể mất lợi thế về lãnh thổ nhưng lại mở rộng được mạng lưới đối tác. Một bên có thể duy trì ưu thế quân sự nhưng trở nên phụ thuộc hơn vào một số nguồn cung, công nghệ hoặc tuyến vận tải.
Vì vậy, cần phân biệt giữa năng lực và khả năng chuyển hóa năng lực thành lựa chọn.
Bên có nhiều lựa chọn hơn thường có không gian hành động rộng hơn. Ngược lại, bên càng phụ thuộc vào một số ít nguồn cung, tuyến đường, công nghệ hoặc đối tác quan trọng thì càng dễ bị tác động khi cấu trúc thay đổi.
Đây cũng là lý do tái cấu trúc quyền lực không thể được đánh giá chỉ bằng quy mô quân sự, kinh tế hay lãnh thổ. Một thay đổi nhỏ ở một mắt xích chiến lược đôi khi có thể tạo ra tác động lớn hơn nhiều so với sự thay đổi về quy mô tổng thể.
KHI DÒNG CHẢY THAY ĐỔI, QUYỀN LỰC DI CHUYỂN
Xung đột không chỉ làm thay đổi vị trí của các bên trên bản đồ. Nó có thể làm thay đổi cả dòng chảy của hàng hóa, năng lượng, vốn, công nghệ, dữ liệu, con người và các quan hệ thương mại.
Khi một dòng chảy bị gián đoạn, các bên buộc phải tìm tuyến thay thế. Khi một nguồn cung trở nên rủi ro, doanh nghiệp và quốc gia có động lực tìm nguồn cung khác. Khi một thị trường bị thu hẹp, các trung tâm mới có thể xuất hiện.
Những chuyển dịch đó có thể làm xuất hiện những điểm kiểm soát mới.
Và khi điểm kiểm soát thay đổi, quyền lực cũng có thể di chuyển.
Vì vậy, tái cấu trúc quyền lực có thể diễn ra ngay cả khi bản đồ chính trị không thay đổi. Khi hàng hóa, năng lượng, công nghệ hoặc vốn chuyển sang những tuyến mới, các trung tâm kiểm soát mới có thể dần hình thành.
TỪ GIẢM PHỤ THUỘC ĐẾN TÁI CẤU TRÚC QUAN HỆ
Một trong những động lực quan trọng của tái cấu trúc quyền lực sau một cú sốc lớn là tìm cách giảm phụ thuộc. Nhưng giảm phụ thuộc không đơn giản là thay một đối tác bằng một đối tác khác.
Nó có thể kéo theo việc xây dựng lại chuỗi cung ứng, thay đổi tuyến logistics, phát triển năng lực sản xuất mới, mở rộng thị trường, đầu tư vào công nghệ hoặc hình thành những quan hệ hợp tác mới.
Khi những điều chỉnh này diễn ra đồng thời ở nhiều quốc gia, cấu trúc quan hệ giữa các bên cũng thay đổi.
Một quan hệ từng dựa trên sự phụ thuộc sâu có thể trở thành quan hệ đa dạng hơn. Một quốc gia từng giữ vị trí trung tâm trong một chuỗi có thể phải chia sẻ vị trí đó với những trung tâm mới.
LIÊN MINH VÀ CHUỖI PHỤ THUỘC ĐƯỢC TÁI CẤU TRÚC RA SAO?
Quyền lực không chỉ được tạo ra bởi một quốc gia đơn lẻ. Nó còn được tạo ra bởi mạng lưới quan hệ giữa nhiều quốc gia, doanh nghiệp, thị trường và các tuyến kết nối.
Sau xung đột, các mạng lưới này có thể được tổ chức lại. Một số liên kết trở nên chặt chẽ hơn. Một số quan hệ bị thu hẹp. Một số trung tâm mới xuất hiện để thay thế những mắt xích trước đó.
Điều đáng chú ý là một mạng lưới mới không nhất thiết xóa bỏ hoàn toàn mạng lưới cũ. Nó có thể tạo ra một cấu trúc chồng lấn, trong đó các bên vừa hợp tác ở lĩnh vực này vừa cạnh tranh ở lĩnh vực khác.
Vì thế, muốn hiểu quyền lực sau xung đột, cần nhìn vào cấu trúc phụ thuộc mới, chứ không chỉ nhìn vào kết quả của cuộc đối đầu trước đó.
Như vậy, tái cấu trúc quyền lực không chỉ diễn ra giữa các quốc gia, mà còn diễn ra trong chính mạng lưới kết nối giữa họ. Ai trở thành trung tâm mới, ai trở thành mắt xích khó thay thế và ai có thêm phương án lựa chọn sẽ quyết định phần lớn cấu trúc quyền lực tiếp theo.
LUẬT CHƠI MỚI KHÔNG XUẤT HIỆN TRONG MỘT NGÀY
Một luật chơi mới thường không bắt đầu bằng một văn bản tuyên bố.
Nó có thể bắt đầu từ những thay đổi rất nhỏ: một tuyến vận tải mới, một nguồn cung mới, một trung tâm sản xuất mới, một tiêu chuẩn mới, một liên minh mới hoặc một khả năng thay thế trước đây chưa tồn tại.
Khi những thay đổi đó tích tụ đủ lớn, hành vi của các bên cũng thay đổi.
Và khi hành vi thay đổi trong thời gian dài, luật chơi có thể thay đổi theo.
Do đó, tái cấu trúc quyền lực không phải là một khoảnh khắc duy nhất sau xung đột. Đó là một quá trình trong đó các bên liên tục điều chỉnh để thích nghi với cấu trúc mới.
Có thể nói, tái cấu trúc quyền lực là quá trình chuyển từ một tương quan lực lượng cũ sang một cấu trúc trong đó các bên phải tính toán lại lợi ích, rủi ro và khả năng hành động của mình.
KHUNG NHÌN VỀ TÁI CẤU TRÚC QUYỀN LỰC
Có thể theo dõi quá trình này qua một chuỗi đơn giản:
XUNG ĐỘT → TƯƠNG QUAN THAY ĐỔI → DÒNG CHẢY THAY ĐỔI → PHỤ THUỘC THAY ĐỔI → QUYỀN LỰC DI CHUYỂN → LIÊN KẾT MỚI → CẤU TRÚC MỚI → LUẬT CHƠI MỚI
Chuỗi này giúp tránh một cách nhìn quá đơn giản rằng sau xung đột chỉ cần xác định bên thắng và bên thua.
Điều quan trọng hơn là tìm xem:
- Ai có thêm lựa chọn?
- Ai mất lựa chọn?
- Dòng chảy nào đã thay đổi?
- Điểm kiểm soát nào đã dịch chuyển?
- Sự phụ thuộc nào được giảm bớt?
- Sự phụ thuộc mới nào xuất hiện?
- Liên minh nào được củng cố?
- Trung tâm quyền lực nào đang nổi lên?
- Những quy tắc nào đang được hình thành từ cấu trúc mới?
TÁI CẤU TRÚC QUYỀN LỰC KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ MỘT BÊN THAY THẾ MỘT BÊN
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý. Một cấu trúc quyền lực mới không nhất thiết tạo ra một người thắng tuyệt đối.
Trong một thế giới có nhiều trung tâm, quyền lực có thể được phân tán hơn, nhưng đồng thời một số điểm kiểm soát chiến lược lại có thể trở nên quan trọng hơn.
Một quốc gia có thể mạnh hơn ở một lĩnh vực nhưng phụ thuộc hơn ở lĩnh vực khác.
Một trung tâm sản xuất có thể giữ lợi thế về quy mô nhưng phụ thuộc vào công nghệ. Một trung tâm công nghệ có thể giữ lợi thế về tri thức nhưng phụ thuộc vào thị trường. Một quốc gia có vị trí địa lý đặc biệt có thể trở thành mắt xích quan trọng trong logistics mà không cần sở hữu toàn bộ chuỗi giá trị.
Vì vậy, tái cấu trúc quyền lực nên được nhìn như sự tái phân bố khả năng lựa chọn và khả năng kiểm soát, chứ không đơn giản là sự thay thế người mạnh này bằng người mạnh khác.
TỪ QUYỀN LỰC MỚI ĐẾN LUẬT CHƠI MỚI
Khi tương quan lực lượng thay đổi, các bên sẽ không chỉ thích nghi với cấu trúc mới. Họ sẽ tìm cách định hình nó. Đó là lúc quyền lực chuyển thành luật chơi.
Bên có lợi thế mới sẽ tìm cách bảo vệ lợi thế đó. Bên mất lợi thế sẽ tìm cách phục hồi hoặc tạo ra phương án thay thế. Các bên trung gian sẽ tìm cách mở rộng không gian lựa chọn của mình.
Từ đó, những quy tắc mới có thể dần hình thành quanh thương mại, đầu tư, công nghệ, an ninh, logistics, nguồn lực và các liên minh.
Câu hỏi cuối cùng vì thế không còn là: AI ĐÃ THẮNG TRONG XUNG ĐỘT?
Mà là:
SAU XUNG ĐỘT, AI CÓ KHẢ NĂNG ĐẶT RA NHỮNG ĐIỀU KIỆN MÀ CÁC BÊN KHÁC BUỘC PHẢI TÍNH ĐẾN?
Đó mới là điểm bắt đầu để nhìn vào luật chơi mới.
CÁC BÀI VIẾT TRONG CHUYÊN MỤC
SAU XUNG ĐỘT, CẤU TRÚC QUYỀN LỰC THAY ĐỔI NHƯ THẾ NÀO?
Sau xung đột, quyền lực không chỉ thay đổi theo lãnh thổ hay sức mạnh. Dòng chảy, sự phụ thuộc và khả năng lựa chọn cũng có thể làm dịch chuyển tương quan quyền lực.
KHI DÒNG CHẢY THAY ĐỔI, QUYỀN LỰC DI CHUYỂN VỀ ĐÂU?
Quyền lực không chỉ nằm ở lãnh thổ hay nguồn lực. Khi dòng chảy thay đổi, hạ tầng, trung tâm sản xuất và những điểm kiểm soát mới có thể làm quyền lực dịch chuyển.
TỪ XUNG ĐỘT ĐẾN LUẬT CHƠI
Tái cấu trúc quyền lực bắt đầu từ chính sự phá vỡ đó. Xung đột không chỉ phá vỡ một cấu trúc; nó có thể mở ra quá trình hình thành một cấu trúc khác.
Nó có thể mở ra quá trình hình thành một cấu trúc khác. Và trong cấu trúc mới đó, điều quyết định không chỉ là ai sở hữu nhiều hơn, mà là ai kiểm soát được những điểm mà các bên khác khó thay thế.
Từ đây, câu hỏi tiếp theo trở nên cụ thể hơn:
Tái cấu trúc quyền lực thực sự bắt đầu từ đâu — từ lãnh thổ, nguồn lực, dòng chảy hay từ khả năng tạo ra những lựa chọn mới?
SAU XUNG ĐỘT, TƯƠNG QUAN QUYỀN LỰC THỰC SỰ ĐÃ THAY ĐỔI Ở ĐÂU?
Đó là điểm bắt đầu của bài thứ nhất trong Chuyên mục này.