Blog

Sau xung đột, tương quan quyền lực có thể thay đổi khi dòng chảy, mức độ phụ thuộc và khả năng lựa chọn của các bên được tái cấu trúc.

Một cuộc xung đột có thể kết thúc bằng một thỏa thuận, một lệnh ngừng bắn hoặc một tương quan lực lượng mới. Nhưng kết thúc xung đột không có nghĩa là cấu trúc quyền lực cũ sẽ quay trở lại như trước.

Trong thời gian xung đột, các bên thường phải thay đổi cách tiếp cận nguồn lực, tuyến vận tải, thị trường, công nghệ, năng lực sản xuất và quan hệ đối tác. Một tuyến vận tải mới có thể được mở ra. Một nguồn cung thay thế có thể được hình thành. Một trung tâm logistics có thể trở nên quan trọng hơn. Một quốc gia có thể tìm kiếm đối tác mới để giảm sự phụ thuộc vào một đối tác cũ. Những thay đổi đó ban đầu có thể chỉ là phản ứng trước khủng hoảng, nhưng nếu chúng kéo dài, chúng có thể trở thành một phần của cấu trúc mới.

Vì vậy, sau xung đột, câu hỏi quan trọng không chỉ là AI THẮNG? AI THUA? mà còn là: AI CÓ THÊM LỰA CHỌN? AI MẤT LỰA CHỌN? VÀ NHỮNG MỐI PHỤ THUỘC NÀO ĐÃ THAY ĐỔI?

Đó chính là điểm bắt đầu để nhìn vào tái cấu trúc quyền lực.

XUNG ĐỘT KẾT THÚC KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ CẤU TRÚC QUYỀN LỰC CŨ QUAY TRỞ LẠI

Một cuộc xung đột không chỉ phá hủy những gì đang tồn tại. Nó còn buộc các bên phải tìm cách tổ chức lại hoạt động của mình trong điều kiện mới. Trong quá trình đó, những lựa chọn từng được xem là tạm thời có thể dần trở thành lựa chọn lâu dài.

Một tuyến đường được mở để thay thế tuyến cũ có thể tiếp tục được sử dụng sau khi xung đột kết thúc. Một nguồn cung được tìm kiếm để tránh gián đoạn có thể trở thành nguồn cung chiến lược mới. Một cảng, một trung tâm logistics hoặc một hành lang vận tải từng chỉ đóng vai trò bổ sung có thể trở thành mắt xích quan trọng hơn trong mạng lưới.

Điều đó có nghĩa là xung đột không chỉ làm thay đổi tương quan lực lượng tại thời điểm xảy ra. Nó có thể làm thay đổi cấu trúc lựa chọn của các bên.

Một bên có thể không giành thêm lãnh thổ nhưng lại có thêm tuyến vận tải. Một bên không mất nguồn lực nhưng mất khả năng tiếp cận thị trường. Một bên không thay đổi vị trí địa lý nhưng lại giảm được sự phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất.

Vì thế, nhìn vào hậu xung đột chỉ bằng bản đồ lãnh thổ hoặc số lượng lực lượng là chưa đủ. Điều cần quan sát là những gì đã được tổ chức lại phía sau bản đồ đó.

ĐIỀU GÌ THỰC SỰ THAY ĐỔI SAU XUNG ĐỘT?

Khi đánh giá một cấu trúc quyền lực mới, cần nhìn rộng hơn lợi thế trước mắt của các bên. Những yếu tố cần quan sát gồm lãnh thổ, nguồn lực, cơ sở hạ tầng, tuyến vận tải, thị trường, năng lực sản xuất, công nghệ, liên minh và mức độ phụ thuộc.

Một bên sở hữu một nguồn tài nguyên quan trọng chưa chắc đã có toàn bộ quyền lực từ nguồn tài nguyên đó. Để biến tài nguyên thành sức mạnh thực tế, còn cần công nghệ, vốn, năng lực sản xuất, logistics, thị trường và khả năng đưa sản phẩm đến nơi cần thiết. Đây cũng là lý do cần nhìn vào quyền lực trong chuỗi giá trị, thay vì chỉ nhìn vào quyền sở hữu một tài sản hay một nguồn lực.

Câu hỏi quan trọng hơn vì vậy là: BÊN NÀO CÓ THỂ HÀNH ĐỘNG ĐỘC LẬP HƠN, VÀ BÊN NÀO ĐANG PHẢI PHỤ THUỘC VÀO LỰA CHỌN CỦA BÊN KHÁC?

Nếu câu trả lời thay đổi sau xung đột, thì cấu trúc quyền lực cũng đã bắt đầu thay đổi.

QUYỀN LỰC KHÔNG CHỈ NẰM Ở NHỮNG GÌ MỘT BÊN ĐANG CÓ

Quyền lực thường được đo bằng những thứ dễ nhìn thấy: quân đội, lãnh thổ, dân số, GDP, tài nguyên hoặc năng lực công nghệ. Nhưng trong một hệ thống có mức độ phụ thuộc lẫn nhau cao, còn một dạng quyền lực khác ít trực quan hơn: khả năng lựa chọn.

Một bên có nhiều nguồn cung thay thế sẽ ít bị tổn thương hơn khi một nguồn cung bị gián đoạn. Một bên có nhiều tuyến vận tải sẽ ít phụ thuộc hơn vào một hành lang duy nhất. Một bên có nhiều thị trường sẽ có khả năng điều chỉnh tốt hơn khi một thị trường đóng cửa. Một bên có nhiều đối tác công nghệ sẽ có nhiều không gian hơn khi quan hệ với một đối tác gặp vấn đề.

Do đó, một cách khác để đo quyền lực là đặt câu hỏi: NẾU MỘT LỰA CHỌN BỊ MẤT ĐI, CÒN BAO NHIÊU LỰA CHỌN THAY THẾ?

Nếu câu trả lời là rất ít, sự phụ thuộc cao. Nếu câu trả lời là nhiều, không gian hành động rộng hơn.

Tái cấu trúc quyền lực vì vậy không nhất thiết bắt đầu bằng việc một bên trở nên mạnh hơn rất nhiều. Nó có thể bắt đầu bằng việc một bên có thêm lựa chọn trong khi bên kia mất dần lựa chọn.

AI CÓ THÊM LỰA CHỌN, AI MẤT LỰA CHỌN?

Hãy hình dung một hệ thống trong đó một quốc gia phụ thuộc phần lớn hoạt động thương mại vào một tuyến vận tải duy nhất. Khi tuyến đó bị gián đoạn, vấn đề không chỉ nằm ở việc hàng hóa không thể đi qua. Vấn đề lớn hơn là khả năng lựa chọn của quốc gia đó bị thu hẹp.

Nếu sau khủng hoảng, quốc gia này xây dựng được thêm hai hoặc ba tuyến thay thế, mức độ phụ thuộc đã thay đổi. Ngược lại, nếu một bên vẫn chỉ có một tuyến duy nhất trong khi đối tác của họ đã có nhiều phương án thay thế, tương quan quyền lực giữa hai bên cũng đã thay đổi.

Điều này cho thấy quyền lực không chỉ nằm ở khả năng làm điều gì đó, mà còn nằm ở khả năng không buộc phải làm theo một lựa chọn duy nhất.

Một bên có thể sở hữu ít tài sản hơn nhưng có nhiều phương án hành động hơn. Một bên có thể sở hữu nhiều tài sản hơn nhưng lại bị khóa vào một số quan hệ phụ thuộc. Trong một hệ thống như vậy, cấu trúc quyền lực không thể được đọc đơn giản từ quy mô của từng bên, mà phải được nhìn qua cách tài sản, lựa chọn và các quan hệ phụ thuộc được phân bố và kết nối với nhau.

TỪ LÃNH THỔ ĐẾN DÒNG CHẢY: QUYỀN LỰC CÓ THỂ DI CHUYỂN NHƯ THẾ NÀO?

Nếu chỉ nhìn vào lãnh thổ, chúng ta có thể bỏ qua một phần quan trọng của sự thay đổi quyền lực.

Hàng hóa di chuyển qua các tuyến vận tải. Năng lượng đi qua đường ống, cảng và mạng lưới phân phối. Vốn đi qua các trung tâm tài chính. Công nghệ đi qua các chuỗi sản xuất. Dữ liệu đi qua các hạ tầng kỹ thuật. Những dòng chảy đó kết nối các vùng lãnh thổ lại với nhau và tạo ra những điểm mà tại đó một sự thay đổi nhỏ cũng có thể tác động đến toàn hệ thống.

Khi dòng chảy thay đổi, các trung tâm quyền lực cũng có thể thay đổi theo.

Một cảng mới có thể trở nên quan trọng hơn. Một hành lang vận tải có thể được đầu tư mạnh hơn. Một trung tâm sản xuất có thể thu hút thêm vốn. Một thị trường từng ở vị trí trung tâm có thể giảm vai trò khi các doanh nghiệp tìm kiếm những thị trường thay thế.

Như vậy, quyền lực không chỉ nằm trên lãnh thổ. Quyền lực còn nằm trong những dòng chảy đi qua lãnh thổ.

Đây là lý do một cấu trúc quyền lực trong địa chính trị có thể thay đổi ngay cả khi đường biên giới trên bản đồ gần như không thay đổi.

TƯƠNG QUAN TRONG CẤU TRÚC QUYỀN LỰC MỚI KHÔNG NHẤT THIẾT CÓ MỘT BÊN THẮNG TUYỆT ĐỐI

Một trong những cách nhìn đơn giản nhất về quyền lực là tìm một bên thắng và một bên thua. Nhưng trong một hệ thống phụ thuộc lẫn nhau, kết quả có thể phức tạp hơn nhiều.

Một bên có thể mạnh hơn về công nghệ nhưng lại phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu của bên khác. Một bên có thể kiểm soát tuyến vận tải quan trọng nhưng lại cần thị trường của các đối tác. Một bên có nguồn vốn lớn nhưng cần năng lực sản xuất và hạ tầng. Một bên sở hữu tài nguyên nhưng cần công nghệ và logistics để đưa tài nguyên đó vào chuỗi giá trị.

Khi đó, quyền lực không nằm hoàn toàn ở một trung tâm. Nó được phân bổ trong mạng lưới, tại những mắt xích khó thay thế.

Vì vậy, câu hỏi “AI ĐỨNG ĐẦU?” đôi khi kém quan trọng hơn câu hỏi: AI ĐANG TRỞ THÀNH MẮT XÍCH KHÓ THAY THẾ?

Đó cũng là nơi cần bắt đầu khi phân tích một cấu trúc quyền lực mới.

KHUNG NHÌN: ĐO SỰ THAY ĐỔI CỦA QUYỀN LỰC BẰNG GÌ?

Có thể nhìn quá trình này theo một chuỗi: XUNG ĐỘT → TƯƠNG QUAN THAY ĐỔI → DÒNG CHẢY THAY ĐỔI → PHỤ THUỘC THAY ĐỔI → KHẢ NĂNG LỰA CHỌN THAY ĐỔI → QUYỀN LỰC DI CHUYỂN → CẤU TRÚC MỚI. Mỗi mắt xích đặt ra một câu hỏi: Ai kiểm soát những điểm khó thay thế? Ai có nhiều phương án thay thế hơn? Ai đang phụ thuộc vào ai? Và những thay đổi đó có đủ lâu dài để trở thành một cấu trúc mới hay không?

Những điểm cần quan sát có thể nằm ở nguồn lực, cảng biển, tuyến vận tải, công nghệ, thị trường, dữ liệu, năng lực sản xuất hoặc các trung tâm logistics. Quan trọng hơn, cần xem các bên có bao nhiêu tuyến thay thế, mức độ phụ thuộc giữa họ bất đối xứng đến đâu và liệu những thay đổi sau xung đột có được củng cố bằng cơ sở hạ tầng, hợp đồng, năng lực sản xuất, quan hệ thương mại hay liên kết chính trị hay không.

Nếu những thay đổi đó chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, chúng có thể chỉ là phản ứng trước khủng hoảng. Nhưng nếu chúng được đầu tư, duy trì và tích hợp vào hoạt động kinh tế – chính trị lâu dài, chúng có thể trở thành nền móng của tái cấu trúc quyền lực.

TỪ TƯƠNG QUAN MỚI ĐẾN LUẬT CHƠI MỚI

Phá vỡ một cấu trúc cũ chưa đồng nghĩa với việc đã hình thành một cấu trúc mới.

Tái cấu trúc chỉ thực sự diễn ra khi những lựa chọn mới được xây dựng, những dòng chảy mới hình thành, những mối phụ thuộc mới xuất hiện và các bên bắt đầu điều chỉnh hành vi để thích nghi với những điều kiện đó.

Khi một tuyến thương mại mới trở nên quan trọng, các quy tắc thương mại có thể thay đổi. Khi một trung tâm công nghệ mới xuất hiện, quan hệ đầu tư và chuỗi sản xuất có thể được tổ chức lại. Khi các nguồn cung được đa dạng hóa, cách các quốc gia quản lý rủi ro cũng thay đổi. Khi những liên kết mới trở nên khó thay thế, chúng có thể dần trở thành một phần của cấu trúc quyền lực.

Vì vậy, LUẬT CHƠI MỚI KHÔNG XUẤT HIỆN SAU MỘT QUYẾT ĐỊNH. Nó thường hình thành qua một quá trình dài, khi các lựa chọn mới được tạo ra, các quan hệ phụ thuộc được tái tổ chức và những lợi thế mới trở thành một phần ổn định của hệ thống.

Đó cũng là lý do việc xây dựng hòa bình và phục hồi sau xung đột không chỉ là câu chuyện khôi phục những gì đã mất. Quá trình này còn liên quan đến việc xây dựng lại các thể chế, quan hệ kinh tế và điều kiện để một cấu trúc quyền lực ổn định hơn có thể hình thành.

TỪ XUNG ĐỘT ĐẾN LUẬT CHƠI

Xung đột có thể phá vỡ một cấu trúc cũ, nhưng khoảng trống tạo ra sau đó không tự động thuộc về một bên.

Một cấu trúc mới có thể hình thành với nhiều trung tâm hơn, những phụ thuộc cũ được giảm bớt và những phụ thuộc mới xuất hiện. Một số bên có thêm lựa chọn. Một số bên mất đi những lựa chọn từng có. Một số điểm kiểm soát trở nên quan trọng hơn trong khi những điểm khác giảm vai trò.

Vì vậy, tái cấu trúc quyền lực không đơn giản là một bên thay thế một bên. Nó có thể là quá trình phân bổ lại quyền kiểm soát đối với nguồn lực, dòng chảy, công nghệ, thị trường, hạ tầng và những mắt xích khó thay thế trong toàn hệ thống.

Nếu muốn hiểu một trật tự quốc tế mới đang hình thành, không thể chỉ nhìn vào ai chiếm được bao nhiêu lãnh thổ hay ai sở hữu bao nhiêu sức mạnh. Cần nhìn sâu hơn vào ai có thêm lựa chọn, ai mất lựa chọn, ai kiểm soát những điểm khó thay thế và những mối phụ thuộc mới đang được hình thành ở đâu.

Và từ đây xuất hiện một câu hỏi quan trọng hơn:

NẾU QUYỀN LỰC CÓ THỂ DI CHUYỂN THEO DÒNG CHẢY, THÌ KHI DÒNG CHẢY THAY ĐỔI, QUYỀN LỰC SẼ DI CHUYỂN VỀ ĐÂU?

Đó là câu hỏi của bài tiếp theo: KHI DÒNG CHẢY THAY ĐỔI, QUYỀN LỰC DI CHUYỂN VỀ ĐÂU?

---