Một bên tăng sức ép.
Bên kia phản ứng.
Phản ứng đó lại được bên thứ nhất nhìn nhận như một mối đe dọa mới — và tiếp tục tạo ra một bước đi khác. Cứ như vậy, một chuỗi hành động và phản ứng có thể hình thành.
Điều đáng chú ý là ở giai đoạn đầu, không bên nào nhất thiết muốn đi đến xung đột. Mỗi bên có thể chỉ đang tìm cách bảo vệ lợi ích của mình, giảm sự phụ thuộc, tăng khả năng phòng vệ hoặc cải thiện vị thế thương lượng.
Nhưng khi mỗi bước đi của một bên lại làm thay đổi cách bên kia nhìn nhận môi trường chiến lược, vòng xoáy đối đầu bắt đầu hình thành.
Vấn đề lúc này không còn chỉ là: Ai bắt đầu?
Câu hỏi quan trọng hơn là: Vì sao mỗi phản ứng lại tạo ra điều kiện cho phản ứng tiếp theo?
Khi đó, vòng xoáy đối đầu bắt đầu hình thành.
TỪ ĐIỂM NGHẼN ĐẾN HÀNH ĐỘNG
Ở bài trước, chúng ta đã thấy một bất đồng có thể trở nên nguy hiểm khi xuất hiện một điểm nghẽn: một vị trí, nguồn lực, công nghệ, tuyến vận chuyển, thị trường hoặc cơ chế mà một bên khó thay thế.
Nhưng điểm nghẽn tự nó chưa tạo ra xung đột. Nó chỉ tạo ra khả năng gây sức ép.
Khi một bên nhận ra rằng mình có thể sử dụng điểm nghẽn để làm thay đổi lựa chọn của bên kia, một hành động mới có thể xuất hiện: hạn chế tiếp cận, thay đổi chính sách, tăng kiểm soát, tìm đồng minh, xây dựng năng lực thay thế hoặc tạo ra một cơ chế bảo vệ lợi ích của mình.
Từ đây, cấu trúc của quan hệ bắt đầu thay đổi.
Một hành động không còn chỉ có tác động trực tiếp. Nó còn tạo ra một tín hiệu đối với bên kia. Và bên kia sẽ phải quyết định: chấp nhận, thích nghi, né tránh hay phản ứng.
Đó chính là điểm khởi đầu của vòng xoáy. Đây là cơ chế khiến vòng xoáy đối đầu trở nên khó kiểm soát.”
KHI MỘT BƯỚC ĐI ĐƯỢC NHÌN NHƯ MỘT MỐI ĐE DỌA
Cùng một hành động có thể được hai bên nhìn nhận hoàn toàn khác nhau.
Bên thực hiện có thể coi đó là biện pháp phòng vệ hoặc bảo vệ lợi ích. Bên còn lại có thể coi đó là dấu hiệu cho thấy không gian lựa chọn của mình đang bị thu hẹp.
Khi đó, phản ứng của bên thứ hai không nhất thiết nhằm mở rộng xung đột. Nó có thể chỉ nhằm khôi phục lại vị thế mà họ cho rằng đang bị mất đi. Nhưng chính phản ứng ấy lại có thể được bên thứ nhất diễn giải như một bước leo thang.
Đây là cơ chế khiến vòng xoáy đối đầu trở nên khó kiểm soát: mỗi bên có thể nhìn hành động của mình như một phản ứng cần thiết, trong khi nhìn hành động của bên kia như nguyên nhân của căng thẳng.
Vì vậy, nếu chỉ hỏi “ai hành động trước?”, chúng ta dễ bỏ qua cấu trúc sâu hơn của quá trình.
Điều cần nhìn là chuỗi phản ứng.
Một bên thay đổi hành vi → bên kia điều chỉnh → điều chỉnh đó làm thay đổi tính toán của bên thứ nhất → bên thứ nhất tiếp tục điều chỉnh.
Mỗi bước đi lại làm môi trường của bước đi tiếp theo khác đi.
VÒNG XOÁY ĐỐI ĐẦU KHÔNG CẦN MỘT BÊN MUỐN CHIẾN TRANH
Một trong những điều dễ gây nhầm lẫn nhất khi phân tích xung đột là giả định rằng nếu chưa bên nào muốn chiến tranh thì nguy cơ chiến tranh chưa đáng kể.
Trên thực tế, nguy cơ có thể nằm trong cơ chế tương tác, chứ không chỉ nằm trong ý định ban đầu của từng bên.
Một bên có thể tăng năng lực để tự bảo vệ.
Bên kia nhìn thấy năng lực đó và tăng năng lực của mình.
Bên thứ nhất tiếp tục cho rằng mình đang bị bao vây hoặc bị hạn chế lựa chọn nên lại tăng thêm khả năng phòng vệ.
Quá trình này có thể tiếp tục ngay cả khi mỗi bên đều tuyên bố rằng mục tiêu của mình chỉ là bảo vệ lợi ích.
Điều đó không có nghĩa mọi cuộc cạnh tranh đều tất yếu dẫn tới chiến tranh. Nó chỉ cho thấy rằng ý định của từng bên không phải yếu tố duy nhất quyết định hướng đi của hệ thống.
Cách các bên phản ứng với nhau cũng có thể làm thay đổi quỹ đạo của quan hệ.
UN vì thế coi phòng ngừa xung đột không chỉ là xử lý một cuộc khủng hoảng khi bạo lực đã xảy ra, mà còn bao gồm việc nhận diện sớm các dấu hiệu căng thẳng và ngăn tranh chấp leo thang.
KHI PHẢN ỨNG LÀM GIẢM KHẢ NĂNG THỎA HIỆP
Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn khi mỗi phản ứng không chỉ tạo ra phản ứng mới mà còn làm giảm số lượng phương án còn lại.
Ban đầu, hai bên có thể có nhiều lựa chọn: thương lượng, điều chỉnh chính sách, chuyển hướng dòng chảy, tìm nguồn thay thế, sử dụng trung gian hoặc trì hoãn quyết định.
Nhưng nếu các bước đi nối tiếp nhau làm chi phí của việc lùi bước ngày càng cao, không gian thỏa hiệp sẽ thu hẹp.
Một bên đã đầu tư quá nhiều vào một phương án.
Bên kia đã xây dựng quá nhiều cơ chế để đáp trả.
Các lợi ích liên quan ngày càng lớn.
Niềm tin ngày càng thấp.
Và mỗi bên bắt đầu lo rằng nếu mình nhượng bộ trước, bên kia sẽ sử dụng sự nhượng bộ đó để tạo thêm sức ép.
Khi đó, vấn đề không còn đơn giản là “có thể thỏa thuận hay không”.
Câu hỏi trở thành: chi phí của việc thỏa thuận có còn thấp hơn chi phí của việc tiếp tục đối đầu hay không?
Đây là một bước chuyển quan trọng trong vòng xoáy đối đầu. Một chuỗi phản ứng có thể làm cho hệ thống ngày càng xa trạng thái ban đầu và củng cố vòng xoáy đối đầu.
TỪ PHẢN ỨNG ĐƠN LẺ ĐẾN VÒNG PHẢN HỒI
Có thể hình dung quá trình này như một vòng lặp:
HÀNH ĐỘNG → PHẢN ỨNG → ĐIỀU CHỈNH → PHẢN ỨNG MỚI → THAY ĐỔI TƯƠNG QUAN → HÀNH ĐỘNG MỚI
Điểm quan trọng nằm ở chữ “mới”. Phản ứng thứ hai không diễn ra trong cùng điều kiện với phản ứng thứ nhất. Sau mỗi vòng, tương quan lực lượng, mức độ phụ thuộc, chi phí chuyển đổi và nhận thức về rủi ro đều có thể thay đổi.
Vì vậy, một chuỗi phản ứng có thể làm cho hệ thống ngày càng xa trạng thái ban đầu. Đây cũng là lý do không thể chỉ phân tích từng bước đi riêng lẻ.
Một quyết định có thể nhìn rất nhỏ nếu đứng một mình. Nhưng khi đặt nó vào chuỗi tương tác, nó có thể trở thành một mắt xích làm thay đổi toàn bộ cấu trúc.
Vòng xoáy đối đầu vì thế không phải là một sự kiện đơn lẻ. Nó là một quá trình trong đó mỗi phản ứng đồng thời trở thành nguyên nhân của phản ứng tiếp theo.
Đây có lẽ là nghịch lý quan trọng nhất của vòng xoáy.
Nếu hỏi từng bên:
“Ai đang làm căng thẳng gia tăng?”
Câu trả lời rất dễ là: bên kia.
Bởi vì từ góc nhìn của mỗi bên, hành động của mình thường xuất hiện sau một hành động khác.
“Tôi chỉ phản ứng.”
“Chúng tôi chỉ bảo vệ lợi ích.”
“Chúng tôi chỉ đáp trả biện pháp trước đó.”
Nhưng nếu cả hai đều liên tục phản ứng, thì tổng thể có thể tạo ra một quá trình leo thang mà không bên nào nhìn nhận mình là người khởi tạo.
Đây là lý do phân tích xung đột không thể chỉ dựa vào tuyên bố của từng bên.
Cần đặt các hành động vào chuỗi thời gian và quan hệ nhân quả: hành động nào tạo ra phản ứng nào, phản ứng đó làm thay đổi điều gì, và sự thay đổi ấy lại tạo ra quyết định tiếp theo ra sao.
UN cũng nhấn mạnh rằng trong các động lực xung đột có nguy cơ leo thang, cần xem xét quyết định của các bên, lý do dẫn đến quyết định đó và cách các tác nhân khác tác động vào quá trình.
VÒNG XOÁY CÓ THỂ BỊ BẺ GÃY Ở ĐÂU?
Nếu xung đột hình thành qua một chuỗi phản ứng, thì không nhất thiết phải chờ đến khi xung đột bùng nổ mới can thiệp. Về mặt phân tích, có ít nhất ba điểm có thể làm thay đổi quỹ đạo.
Thứ nhất là giảm sức ép: làm cho một hành động không còn tạo ra phản ứng tương xứng.
Thứ hai là mở lại lựa chọn: tạo thêm phương án thay thế để các bên không bị khóa vào một con đường duy nhất.
Thứ ba là tạo kênh giao tiếp và thương lượng: giúp các bên hiểu rõ hành động của nhau và tìm ra phương án mà không bên nào phải tiếp tục tăng sức ép.
Đó cũng là logic của ngoại giao phòng ngừa: hành động trước khi tranh chấp vượt qua ngưỡng khó kiểm soát, bằng đối thoại, trung gian, thương lượng và các cơ chế khác nhằm hạn chế leo thang.
Nhưng điều này không có nghĩa mọi vòng xoáy đều có thể dễ dàng bẻ gãy.
Khi lợi ích cốt lõi đã bị cuốn vào, khi chi phí lùi bước tăng cao và khi các bên đã xây dựng nhiều năng lực để đáp trả nhau, mỗi bước giảm căng thẳng lại có thể trở nên khó khăn hơn.
KHI VÒNG XOÁY ĐỐI ĐẦU ĐỔI CẢ CẤU TRÚC QUAN HỆ
Đến một thời điểm, vấn đề không còn chỉ là hai bên đang bất đồng về một lợi ích cụ thể.
Chính cấu trúc quan hệ giữa họ đã thay đổi.
Các tuyến cung ứng mới được hình thành.
Các liên kết mới xuất hiện.
Các bên tìm kiếm đối tác khác.
Các công nghệ thay thế được phát triển.
Các thị trường được phân tách hoặc tái định hướng.
Những điều từng tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau có thể dần được thay thế bằng những cấu trúc mới. Khi đó, vòng xoáy đối đầu không chỉ tạo ra căng thẳng. Nó có thể tái cấu trúc chính hệ thống mà hai bên đang cạnh tranh trong đó.
Đây là điểm cần phân biệt giữa một cuộc khủng hoảng ngắn hạn và một quá trình thay đổi cấu trúc. Khủng hoảng có thể kết thúc khi hai bên đạt được thỏa thuận.
Nhưng nếu vòng xoáy đã làm thay đổi dòng chảy, mạng lưới, liên minh, chuỗi cung ứng hoặc tương quan phụ thuộc, thì ngay cả khi căng thẳng giảm xuống, cấu trúc mới vẫn có thể tồn tại.
KHUNG NHÌN VỀ VÒNG XOÁY ĐỐI ĐẦU
Để phân tích một tình huống cụ thể, có thể đặt nó vào chuỗi:
LỢI ÍCH → ĐIỂM NGHẼN → SỨC ÉP → HÀNH ĐỘNG → PHẢN ỨNG → ĐIỀU CHỈNH → THU HẸP LỰA CHỌN → ĐỐI ĐẦU
Sau đó đặt bảy câu hỏi:
Một: Bên nào đang phụ thuộc vào điều gì?
Hai: Điểm nghẽn nằm ở đâu?
Ba: Ai có khả năng sử dụng điểm nghẽn để tạo sức ép?
Bốn: Sức ép đó làm thay đổi lựa chọn của bên kia như thế nào?
Năm: Bên kia có những phương án phản ứng nào?
Sáu: Mỗi phản ứng làm tương quan và mức độ phụ thuộc thay đổi ra sao?
Bảy: Sau bao nhiêu vòng phản ứng thì các bên bắt đầu mất khả năng quay trở lại trạng thái ban đầu?
Đây là cách nhìn khác với việc chỉ hỏi bên nào đúng, bên nào sai.
Nó giúp chuyển câu hỏi từ “Ai gây ra xung đột?” sang “Cơ chế nào đang khiến xung đột tự khuếch đại?”
TỪ VÒNG XOÁY ĐỐI ĐẦU ĐẾN XUNG ĐỘT
Đến đây, ba bài đầu của chuyên đề đã tạo thành một chuỗi:
LỢI ÍCH → CẠNH TRANH → ĐIỂM NGHẼN → SỨC ÉP → PHẢN ỨNG → THU HẸP LỰA CHỌN → ĐỐI ĐẦU
Nhưng vẫn còn một câu hỏi quan trọng.
Đối đầu đến mức nào thì trở thành xung đột?
Không phải mọi vòng xoáy phản ứng đều kết thúc bằng chiến tranh. Có những trường hợp các bên dừng lại, thương lượng, điều chỉnh hoặc tạo ra một cơ chế mới để kiểm soát cạnh tranh.
Nhưng cũng có những trường hợp các phản ứng nối tiếp nhau làm mất dần các phương án thay thế, lợi ích cốt lõi bị đặt trực tiếp vào thế đối nghịch và chi phí của việc lùi bước ngày càng lớn.
Khi đó, vòng xoáy đối đầu không còn chỉ là một quá trình cạnh tranh. Nó đã tiến gần đến một ngưỡng khác: xung đột.
Và đó chính là câu hỏi tiếp theo cần được đặt ra:
Điều gì khiến một vòng xoáy đối đầu vượt qua ngưỡng và trở thành xung đột thực sự?
#Canhtranhquyenluc #Canhtranhvadoidau #Cautrucxungdot #Cocheleothang #Diemnghenxungdot #Doidauchienluoc #Hanhdongvaphanung #Leothangxungdot #Phanungdaychuyen #Phongnguaxungdot #Sucepvaphanung #Thuhepkhonggianluachon #Vonglapxungdot #Vongxoaydoidau #Xungdotdiachinhtri
