Blog

Vì sao Việt Nam không thể đứng ngoài cạnh tranh nước lớn? Phân tích tác động từ thương mại, công nghệ, đầu tư và an ninh đến lợi ích quốc gia và năng lực tự chủ.

Có một cách nghĩ khá dễ hiểu:

Các cường quốc cạnh tranh với nhau là chuyện của họ. Việt Nam chỉ cần giữ quan hệ tốt với tất cả các bên, không đứng về phe nào và tập trung phát triển kinh tế là có thể tránh được những rắc rối không liên quan đến mình.

Cách nghĩ này có một phần hợp lý. Một quốc gia không nhất thiết phải tham gia đối đầu giữa các cường quốc chỉ vì những nước đó đang cạnh tranh.

Nhưng có một điểm cần phân biệt: không tham gia đối đầu không đồng nghĩa với không chịu tác động từ đối đầu.

Để hiểu vì sao Việt Nam không thể đứng ngoài, cần xác định những tác động mà Việt Nam phải đối mặt dù không trực tiếp tham gia đối đầu.

Một quyết định hạn chế công nghệ có thể ảnh hưởng đến doanh nghiệp đang sử dụng công nghệ đó. Một thay đổi về thuế quan có thể tác động đến hàng hóa xuất khẩu. Một sự dịch chuyển trong chuỗi cung ứng có thể mở ra cơ hội đầu tư, đồng thời làm thay đổi nguồn nguyên liệu và thị trường của doanh nghiệp trong nước.

Những tác động ấy không đòi hỏi Việt Nam phải đứng về bên nào mới xuất hiện.

Đây chính là nghịch lý cần nhìn nhận: Việt Nam không thể đứng ngoài những hệ quả do cạnh tranh tạo ra, dù có thể chủ động tránh đối đầu giữa các cường quốc.

KHÔNG ĐỨNG VỀ PHE NÀO CÓ ĐỒNG NGHĨA VỚI KHÔNG BỊ TÁC ĐỘNG?

Trong thực tế, Việt Nam không thể đứng ngoài những tác động của cạnh tranh, dù vẫn có không gian lựa chọn chính sách đối ngoại và chịu ảnh hưởng từ những quan hệ kinh tế, an ninh đã hình thành.

Điểm lệch nằm ở chỗ chúng ta dễ đồng nhất hai việc vốn rất khác nhau.

Một là lựa chọn chính sách đối ngoại: Việt Nam duy trì quan hệ với các đối tác, bảo vệ quyền tự quyết và không mặc định phải tham gia vào một cuộc đối đầu giữa các nước lớn.

Hai là vị trí của Việt Nam trong hệ thống kinh tế và địa chính trị: hàng hóa, nguyên liệu, công nghệ, vốn đầu tư, năng lượng và các tuyến vận tải vẫn kết nối Việt Nam với những nền kinh tế đang cạnh tranh.

Việc lựa chọn cách ứng xử thuộc về chính sách của Việt Nam. Nhưng những biến động từ bên ngoài không hoàn toàn nằm trong quyền kiểm soát của Việt Nam.

Theo số liệu sơ bộ của Cục Thống kê, năm 2025, Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu hàng hóa lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch 153,2 tỷ USD; Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất, với kim ngạch 186 tỷ USD. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong năm đạt khoảng 930,05 tỷ USD.

Các con số này không tự chúng chứng minh Việt Nam đang phụ thuộc hoàn toàn vào bất kỳ quốc gia nào. Nhưng khi xem xét Việt Nam không thể đứng ngoài cạnh tranh nước lớn, chúng cho thấy một thực tế khác: nền kinh tế Việt Nam có những kết nối thương mại đáng kể với cả hai trung tâm kinh tế lớn đang cạnh tranh chiến lược.

Vì thế, nếu chính sách thương mại, công nghệ hoặc đầu tư của một bên thay đổi, Việt Nam có thể chịu tác động qua những quan hệ kinh tế đã hình thành, ngay cả khi Việt Nam không tham gia vào quyết định gây ra thay đổi đó.

Đứng ngoài một cuộc đối đầu về chính trị không có nghĩa là đứng ngoài mạng lưới quan hệ khiến cuộc đối đầu ấy có ảnh hưởng đến mình.

Vì vậy, khi xem xét vì sao Việt Nam không thể đứng ngoài, cần phân biệt giữa quyền tự quyết trong chính sách đối ngoại và khả năng kiểm soát toàn bộ những hệ quả từ bên ngoài.

CẠNH TRANH NƯỚC LỚN ĐI VÀO VIỆT NAM BẰNG NHỮNG CON ĐƯỜNG NÀO?

Cạnh tranh giữa các cường quốc không chỉ diễn ra qua tuyên bố ngoại giao, hoạt động quân sự hay những cuộc gặp cấp cao. Nó còn có thể tác động đến các quốc gia khác thông qua những cơ chế kinh tế và công nghệ rất cụ thể.

Thứ nhất, qua thương mại và thị trường.

Một lý do khiến Việt Nam không thể đứng ngoài là khi thị trường lớn thay đổi thuế quan, điều kiện tiếp cận hoặc quy định nhập khẩu, doanh nghiệp xuất khẩu có thể phải điều chỉnh giá bán, nguồn cung, thị trường tiêu thụ và kế hoạch đầu tư.

Việt Nam không cần tham gia vào tranh chấp thương mại giữa các cường quốc để chịu ảnh hưởng từ những thay đổi đó. Chỉ cần doanh nghiệp trong nước có quan hệ thương mại với thị trường liên quan, tác động đã có thể truyền đến hoạt động sản xuất.

Nhìn từ góc độ này, lý do Việt Nam không thể đứng ngoàikhông chỉ thuộc lĩnh vực ngoại giao, mà còn liên quan trực tiếp đến thương mại, công nghệ, đầu tư và an ninh.

Thứ hai, qua công nghệ và chuỗi cung ứng.

Trong lĩnh vực công nghệ, Việt Nam không thể đứng ngoài những tác động khi việc tiếp cận một loại thiết bị, phần mềm, linh kiện hoặc công nghệ bị hạn chế; doanh nghiệp sử dụng các đầu vào đó có thể phải tìm nhà cung cấp thay thế, điều chỉnh quy trình hoặc chấp nhận chi phí cao hơn.

Mức độ tác động phụ thuộc vào từng ngành, khả năng thay thế và mức độ phụ thuộc thực tế. Không phải mọi hạn chế công nghệ đều ảnh hưởng như nhau đến Việt Nam, nhưng cũng không thể cho rằng chúng chỉ liên quan đến các nước trực tiếp cạnh tranh.

Một khía cạnh quan trọng của Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn là khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng mà không để những phụ thuộc thiết yếu thu hẹp quyền lựa chọn trong tương lai.

Thứ ba, qua dòng vốn và quyết định đầu tư.

Cạnh tranh chiến lược có thể khiến doanh nghiệp quốc tế xem xét lại địa điểm sản xuất, cách phân bổ vốn và mức độ phân tán rủi ro trong chuỗi cung ứng.

Việt Nam có thể nhận được cơ hội từ những điều chỉnh đó. Tuy nhiên, cơ hội không tự động trở thành năng lực dài hạn nếu nền kinh tế không đáp ứng được yêu cầu về nhân lực, hạ tầng, công nghiệp hỗ trợ và khả năng tiếp nhận công nghệ.

Do đó, để hiểu vì sao Việt Nam không thể đứng ngoài, cần nhìn xa hơn quy mô vốn đầu tư, đến công nghệ, năng lực sản xuất trong nước và phần giá trị thực sự được giữ lại.

Thứ tư, qua môi trường an ninh và quan hệ khu vực.

Những thay đổi trong tương quan quyền lực có thể ảnh hưởng đến tính toán quốc phòng, hợp tác an ninh, hoạt động hàng hải và cách các quốc gia trong khu vực xác định lợi ích của mình.

Với Việt Nam, các vấn đề này cần được xem xét trên cơ sở lợi ích quốc gia, luật pháp quốc tế và tình hình thực tế, thay vì mặc định rằng mọi động thái của một cường quốc đều nhằm vào Việt Nam.

Ở phương diện an ninh, việc Việt Nam không thể đứng ngoài cạnh tranh nước lớn còn gắn với yêu cầu duy trì môi trường hòa bình, bảo vệ lợi ích quốc gia và xử lý quan hệ với các đối tác trong một cấu trúc khu vực đang biến đổi.

Bốn cơ chế trên cho thấy cạnh tranh nước lớn không nhất thiết phải xuất hiện dưới hình thức một yêu cầu trực tiếp buộc Việt Nam lựa chọn. Tác động có thể đến từ những thay đổi trong điều kiện mà Việt Nam phải hoạt động.

VẤN ĐỀ KHÔNG PHẢI LÀ LÀM SAO ĐỂ ĐỨNG NGOÀI, MÀ LÀ LÀM SAO ĐỂ GIẢM THẾ BỊ ĐỘNG

Khi đã nhận diện được những cơ chế tác động, câu hỏi cần đặt ra không còn đơn giản là Việt Nam có nên tham gia cạnh tranh nước lớn hay không.

Câu hỏi quan trọng hơn là Việt Nam có thể chủ động đến đâu trước những biến động không do mình quyết định.

Khi Việt Nam không thể đứng ngoài những biến động thị trường, doanh nghiệp chỉ có một thị trường xuất khẩu chủ yếu có thể bị hạn chế khả năng chống chịu trước thay đổi chính sách của thị trường đó.

Nếu một ngành sản xuất phụ thuộc vào một nguồn cung thiết yếu mà khó tìm được phương án thay thế, chi phí điều chỉnh khi nguồn cung bị gián đoạn có thể rất lớn.

Nếu Việt Nam thu hút được đầu tư nhưng chưa phát triển tương xứng năng lực của doanh nghiệp trong nước, một phần cơ hội có thể dừng lại ở việc mở rộng sản xuất thay vì tạo ra năng lực công nghệ và giá trị gia tăng bền vững.

Những ví dụ này không có nghĩa rằng mọi sự phụ thuộc đều cần được loại bỏ. Trong nền kinh tế mở, phụ thuộc lẫn nhau là điều phổ biến và có thể đem lại lợi ích cho các bên.

Điểm cần đánh giá là mức độ phụ thuộc, khả năng thay thế, chi phí điều chỉnh và hậu quả nếu một mối quan hệ bị gián đoạn.

Một quan hệ kinh tế có thể đem lại lợi ích lớn trong điều kiện bình thường nhưng trở thành điểm dễ tổn thương nếu không có phương án dự phòng. Ngược lại, việc đa dạng hóa quá mức mà không tính đến chi phí cũng có thể làm giảm hiệu quả kinh tế.

Vì vậy, mục tiêu không phải là cắt giảm mọi liên kết quốc tế, mà là xây dựng đủ năng lực để những liên kết ấy không trở thành giới hạn quá lớn đối với các lựa chọn của Việt Nam.

Đối với Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn, mức độ phụ thuộc vào từng thị trường có thể tạo ra cả cơ hội tăng trưởng lẫn những rủi ro khi quan hệ giữa các đối tác thay đổi.

TỰ CHỦ CHIẾN LƯỢC KHÔNG PHẢI LÀ TỰ TÁCH MÌNH KHỎI THẾ GIỚI

Đây là điểm cần phân biệt rõ.

Nếu đặt vấn đề Việt Nam không thể đứng ngoài các quan hệ quốc tế trong một nền kinh tế có độ mở cao, thì hiểu tự chủ là không phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia nào sẽ khiến Việt Nam theo đuổi một mục tiêu gần như không thể đạt được.

Nhưng nếu hiểu tự chủ là khả năng giữ quyền quyết định, đánh giá các lựa chọn và giảm thiểu những điểm dễ bị tổn thương, vấn đề trở nên cụ thể hơn.

Tự chủ có thể được củng cố thông qua nhiều hướng: đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu; nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước; phát triển nhân lực và công nghệ; bảo đảm an ninh năng lượng; cải thiện hạ tầng; mở rộng quan hệ với các đối tác và sử dụng hiệu quả các cơ chế hợp tác khu vực, quốc tế.

Đây cũng là những nội dung gắn với đường lối đối ngoại mà Việt Nam công bố: độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại. Các định hướng này được nhấn mạnh trong thông tin chính thức của Chính phủ Việt Nam về chính sách đối ngoại trong bối cảnh thế giới biến động.

Tuy nhiên, tuyên bố về đường lối và năng lực thực hiện đường lối là hai vấn đề khác nhau.

Một quốc gia có thể chủ trương đa dạng hóa quan hệ, nhưng mức độ chủ động thực tế còn phụ thuộc vào việc có bao nhiêu thị trường thay thế khả thi, doanh nghiệp trong nước có đủ năng lực cạnh tranh hay không, và những nguồn lực thiết yếu có thể được bảo đảm trong những tình huống nào.

Do đó, tự chủ chiến lược không chỉ là lựa chọn trong ngoại giao. Nó còn là kết quả của quá trình tích lũy năng lực kinh tế, công nghệ, thể chế và khả năng chống chịu.

Vì thế, lý giải vì sao Việt Nam không thể đứng ngoài cũng là bàn về năng lực đa dạng hóa quan hệ, củng cố nội lực và giữ được nhiều phương án ứng xử khi hoàn cảnh thay đổi.

VIỆT NAM CÓ THỂ KHÔNG CHỌN PHE, NHƯNG VẪN PHẢI CHỌN CÁCH ỨNG XỬ

Không đứng về một phe trong cạnh tranh nước lớn không có nghĩa là mọi tình huống đều cho phép Việt Nam giữ nguyên một cách ứng xử.

Trong từng vấn đề cụ thể, Việt Nam vẫn phải xác định lợi ích cần bảo vệ, nghĩa vụ cần thực hiện, rủi ro có thể chấp nhận và giới hạn không thể vượt qua.

Trong Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn, mỗi lựa chọn chính sách đều có thể kéo theo những yêu cầu cân nhắc khác nhau. Một lựa chọn về thương mại có thể cần cân nhắc lợi ích của doanh nghiệp và nguy cơ tập trung thị trường. Một quyết định về công nghệ có thể phải tính đến cả hiệu quả kinh tế lẫn khả năng tiếp cận lâu dài. Một vấn đề an ninh khu vực có thể đòi hỏi đánh giá đồng thời luật pháp quốc tế, quan hệ với các đối tác và tác động đối với môi trường hòa bình, ổn định.

Không có một công thức duy nhất phù hợp với tất cả các tình huống.

Điều có thể duy trì nhất quán là hệ quy chiếu: lựa chọn phải được đánh giá từ lợi ích quốc gia, dữ kiện thực tế, năng lực thực hiện và những hệ quả dài hạn.

Nhìn theo cách đó, Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn không phải câu chuyện về việc tìm cách tránh mọi tác động từ bên ngoài. Đó là bài toán làm thế nào để nhận diện tác động sớm hơn, chuẩn bị phương án ứng phó tốt hơn và hạn chế việc bị buộc phải lựa chọn trong điều kiện bất lợi.

VIỆT NAM KHÔNG THỂ ĐỨNG NGOÀI NHỮNG HỆ QUẢ CỦA CẠNH TRANH NƯỚC LỚN

Cạnh tranh giữa các cường quốc có thể thay đổi theo thời gian, lĩnh vực và tương quan quyền lực. Không phải mọi thay đổi đều tạo ra bất lợi cho Việt Nam, cũng không phải mọi cơ hội đều có thể chuyển hóa thành lợi ích.

Điều quan trọng là không nhầm lẫn giữa quyền chủ động lựa chọn chính sách với khả năng kiểm soát toàn bộ môi trường bên ngoài.

Việt Nam có thể chủ động duy trì quan hệ với nhiều đối tác, tránh bị cuốn vào đối đầu không cần thiết và bảo vệ lợi ích quốc gia. Nhưng để làm được điều đó một cách bền vững, Việt Nam cần không ngừng nâng cao năng lực kinh tế, công nghệ, thể chế và khả năng chống chịu trước những biến động quốc tế.

Bởi khi các cường quốc thay đổi chính sách, họ có thể không cần yêu cầu Việt Nam lựa chọn. Những thay đổi ấy vẫn có thể khiến Việt Nam phải điều chỉnh.

Vì vậy, câu hỏi không chỉ là làm thế nào để Việt Nam đứng ngoài cuộc cạnh tranh giữa các nước lớn.

Câu hỏi sâu hơn là: Việt Nam cần xây dựng những năng lực nào để dù cạnh tranh quốc tế thay đổi theo hướng nào, đất nước vẫn có đủ không gian lựa chọn và bảo vệ lợi ích của mình?

Sau cùng, ý nghĩa của việc nghiên cứu Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn không nằm ở việc dự đoán cường quốc nào sẽ chiếm ưu thế, mà ở việc nhận diện những năng lực Việt Nam cần xây dựng để bảo vệ lợi ích quốc gia trong dài hạn.

Vì vậy, Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn cần được nhìn nhận không chỉ qua những sức ép từ bên ngoài, mà còn qua năng lực chuyển hóa các mối quan hệ quốc tế thành lợi ích quốc gia và duy trì quyền chủ động trước những biến động trong tương lai.

Đó là điểm nối từ bài viết này sang vấn đề tiếp theo của chuyên mục: Mỹ và Trung Quốc đang cạnh tranh điều gì, và Việt Nam chịu tác động qua những kênh nào?