VIỆT NAM TRONG CẠNH TRANH NƯỚC LỚN

Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn: Phân tích quan hệ Mỹ – Trung, lợi ích quốc gia, năng lực tự chủ và những lựa chọn chiến lược của Việt Nam.

Một nghịch lý của cạnh tranh nước lớn:

Một quốc gia có thể được nhiều cường quốc coi trọng, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc quốc gia ấy có đủ năng lực để chuyển sự quan tâm đó thành lợi ích lâu dài cho mình.

Khi cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc gia tăng, những quốc gia nằm ở vị trí địa chính trị quan trọng có thể nhận được nhiều cơ hội hơn về thương mại, đầu tư, công nghệ, quốc phòng và hợp tác quốc tế.

Việt Nam nằm trong một không gian như vậy.

Vị trí địa lý, vai trò trong chuỗi cung ứng, quan hệ với các trung tâm kinh tế lớn và vị trí tại Đông Nam Á khiến Việt Nam trở thành một đối tác có ý nghĩa trong tính toán của nhiều nước.

Nhưng vị trí thuận lợi mới chỉ tạo ra điều kiện ban đầu. Giá trị thực tế mà Việt Nam có thể đạt được còn phụ thuộc vào cách lựa chọn đối tác, tổ chức các mối quan hệ và phát triển năng lực của chính mình.

Đó là điểm xuất phát của chuyên đề VIỆT NAM TRONG CẠNH TRANH NƯỚC LỚN.

Nhìn từ góc độ chiến lược, Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn không chỉ là câu chuyện về quan hệ với những quốc gia có sức mạnh vượt trội. Đây còn là vấn đề về cách một quốc gia xác định lợi ích cốt lõi, đánh giá những thay đổi của môi trường quốc tế và xây dựng năng lực để chủ động trước các biến động bên ngoài.

Để đặt vấn đề trong bối cảnh rộng hơn, chuyên mục này thuộc hệ thống Việt Nam – Khu vực – Quốc tế, nơi tập hợp các phân tích về vị thế Việt Nam và những chuyển động của môi trường quốc tế.

CẠNH TRANH CỦA CÁC CƯỜNG QUỐC KHÔNG CHỈ LÀ CÂU CHUYỆN CỦA CÁC CƯỜNG QUỐC

Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn thường được nhìn qua những chuyển động nổi bật: Mỹ tăng cường hiện diện tại châu Á, Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng, các nước điều chỉnh quan hệ đối ngoại, chuỗi cung ứng dịch chuyển và những điểm nóng địa chính trị liên tục thay đổi.

Nhưng nếu chỉ quan sát các nước lớn đang làm gì, chúng ta mới nhìn thấy một phần của vấn đề.

Điều quan trọng hơn là những chuyển động đó làm thay đổi điều kiện phát triển, không gian lựa chọn và khả năng bảo vệ lợi ích của các quốc gia ở giữa như thế nào.

Một quyết định thương mại có thể tác động đến cơ hội xuất khẩu. Một chính sách công nghệ có thể quyết định khả năng tiếp cận thiết bị và tri thức. Một thỏa thuận quốc phòng có thể làm thay đổi mức độ hợp tác an ninh. Một sự dịch chuyển trong chuỗi cung ứng có thể tạo thêm việc làm, nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về hạ tầng, nhân lực và năng lực sản xuất trong nước.

Những thay đổi ấy không tự động tạo ra lợi ích.

Cơ hội chỉ trở thành giá trị khi một quốc gia có đủ năng lực để tiếp nhận, chuyển hóa và duy trì giá trị đó.

Nghiên cứu Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn vì thế cần vượt ra ngoài việc theo dõi các tuyên bố ngoại giao hay những cuộc gặp cấp cao. Điều cần phân tích là các quyết định của cường quốc tác động đến thị trường, dòng vốn, công nghệ, an ninh và không gian phát triển của Việt Nam thông qua những cơ chế cụ thể nào.

VIỆT NAM ĐỨNG Ở ĐÂU TRONG BÀI TOÁN NÀY?

Việt Nam không chỉ đối diện với câu hỏi nên duy trì quan hệ với Mỹ hay Trung Quốc như thế nào.

Vấn đề rộng hơn là làm thế nào để phát triển quan hệ với các đối tác khác nhau mà không đánh mất khả năng tự quyết định những lựa chọn quan trọng của mình.

Quan hệ với Trung Quốc gắn với địa lý, thương mại, sản xuất, chuỗi cung ứng và những vấn đề an ninh có tính lâu dài.

Quan hệ với Mỹ mở ra các cơ hội về thị trường, đầu tư, công nghệ, giáo dục và hợp tác chiến lược.

Trong khi đó, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Liên minh châu Âu, ASEAN và nhiều đối tác khác cũng có thể góp phần mở rộng không gian hợp tác của Việt Nam.

Các mối quan hệ này không tồn tại độc lập. Chúng tương tác với nhau trong một hệ thống lợi ích, phụ thuộc và cạnh tranh đang thay đổi.

Vì vậy, không thể đánh giá một lựa chọn chỉ bằng việc Việt Nam đang xích lại gần nước nào hơn. Cần xem xét lựa chọn đó tạo ra năng lực gì, đem lại lợi ích gì, phát sinh sự phụ thuộc nào và để lại những khả năng lựa chọn nào trong tương lai.

Vị thế quốc tế không chỉ nằm ở việc các nước lớn muốn có quan hệ với Việt Nam, mà còn ở khả năng Việt Nam chủ động quyết định giá trị của những mối quan hệ ấy.

Trong bối cảnh Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn, duy trì quan hệ với nhiều đối tác chỉ là một phần của bài toán. Phần còn lại là xác định giới hạn chấp nhận được về sự phụ thuộc, lựa chọn những lĩnh vực cần ưu tiên và bảo đảm rằng các cam kết hợp tác phù hợp với lợi ích quốc gia trong dài hạn.

Cách tiếp cận này cũng có thể được đối chiếu với quan điểm chính thức của Việt Nam về quan hệ với các cường quốc và cạnh tranh Mỹ – Trung. Trong cuộc phỏng vấn với Reuters bên lề Đối thoại Shangri-La tháng 5/2026, lãnh đạo Việt Nam nhấn mạnh chủ trương duy trì quan hệ tốt với cả Mỹ và Trung Quốc, đồng thời gắn mục tiêu phát triển với năng lực tự lực, tự cường và tự chủ chiến lược. Đọc thêm trên Cổng thông tin Bộ Ngoại giao Việt Nam.

TỪ VỊ TRÍ ĐỊA CHÍNH TRỊ ĐẾN NĂNG LỰC TỰ CHỦ

Vị trí địa lý có thể tạo ra lợi thế, nhưng không thể thay thế năng lực quốc gia.

Trong Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn, một quốc gia có thể nằm trên tuyến giao thương quan trọng mà chưa chắc giữ được phần giá trị lớn nhất từ các dòng thương mại đi qua. Có thể thu hút nhiều dự án đầu tư nhưng chưa chắc tích lũy được công nghệ và năng lực sản xuất cốt lõi. Có thể mở rộng quan hệ với nhiều đối tác nhưng vẫn gặp khó khăn nếu các nguồn cung thiết yếu tập trung vào một số ít thị trường.

Cơ chế nằm ở chỗ: giá trị không chỉ được quyết định bởi vị trí tham gia, mà còn bởi năng lực kiểm soát các khâu quan trọng trong quá trình tạo ra giá trị.

Đối với Việt Nam, điều đó đặt ra những vấn đề cần được xem xét đồng thời:

• Kinh tế: Việt Nam thu được bao nhiêu giá trị trong thương mại, đầu tư và chuỗi cung ứng?
• Công nghệ: Hợp tác quốc tế giúp nâng cao năng lực trong nước đến đâu?
• An ninh: Làm thế nào để mở rộng hợp tác mà vẫn bảo vệ lợi ích và không gian lựa chọn chiến lược?
• Hạ tầng: Cảng biển, logistics, năng lượng, giao thông và hạ tầng số có đáp ứng được vai trò kinh tế mà Việt Nam hướng tới?
• Thể chế và nhân lực: Việt Nam có đủ năng lực để lựa chọn, tiếp nhận và chuyển hóa cơ hội thành sức mạnh phát triển lâu dài?

Đây không phải những vấn đề tách rời nhau. Chúng tạo thành một hệ thống quyết định Việt Nam có thể tận dụng cạnh tranh nước lớn đến đâu.

Bởi vậy, phân tích Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn không thể chỉ dựa vào vị trí địa lý hay mức độ quan tâm của các đối tác. Cần xem xét đồng thời năng lực sản xuất trong nước, khả năng tiếp nhận công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và mức độ chủ động đối với những lĩnh vực thiết yếu của nền kinh tế.

CÁC TRỤC PHÂN TÍCH CỦA CHUYÊN MỤC

Để hiểu đầy đủ Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn, cần kết nối ba cấp độ phân tích: cấu trúc cạnh tranh quốc tế, lựa chọn chiến lược của Việt Nam và năng lực thực tế để chuyển hóa lựa chọn thành kết quả. Nếu chỉ nhìn một cấp độ riêng lẻ, việc đánh giá cơ hội và rủi ro có thể thiếu những mắt xích quan trọng.

Bài viết được tổ chức theo các trục nội dung, từ bối cảnh cạnh tranh quốc tế đến những lựa chọn và năng lực cụ thể của Việt Nam.

TRỤC 1 — BỐI CẢNH VÀ CẤU TRÚC CẠNH TRANH NƯỚC LỚN

Trục này phân tích động cơ, lợi ích, công cụ và giới hạn của các cường quốc; đồng thời làm rõ cách cạnh tranh chiến lược định hình môi trường quốc tế mà Việt Nam đang tham gia.

Trong chuyên đề Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn, trọng tâm không chỉ là nước nào đang mạnh lên hay suy yếu, mà là những thay đổi trong tương quan quyền lực có thể tác động đến các lựa chọn chiến lược và lợi ích quốc gia của Việt Nam như thế nào.

TRỤC 2 — VIỆT NAM GIỮA HAI NGƯỜI KHỔNG LỒ

Trục này đi sâu vào quan hệ Việt Nam – Mỹ và Việt Nam – Trung Quốc, từ động cơ của các bên đến những cơ hội, sức ép và giới hạn trong quan hệ song phương.

Các câu hỏi trọng tâm gồm: Trung Quốc quan ngại điều gì khi Việt Nam tăng cường quan hệ với Mỹ? Việt Nam có thể thu được gì từ cạnh tranh Mỹ – Trung? Khi hai cường quốc cùng muốn mở rộng ảnh hưởng tại một quốc gia, lợi thế thực sự thuộc về ai?

Mục tiêu không phải dự đoán Việt Nam sẽ chọn bên nào, mà là phân tích điều kiện để Việt Nam duy trì khả năng lựa chọn và bảo vệ lợi ích của mình.

Trong hệ thống Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn, quan hệ Việt Nam – Mỹ và Việt Nam – Trung Quốc cần được phân tích trong từng lĩnh vực cụ thể. Lợi ích kinh tế, yêu cầu an ninh và giới hạn chiến lược có thể khác nhau; vì vậy, không nên mặc định cách tiếp cận phù hợp ở lĩnh vực này cũng sẽ phù hợp ở lĩnh vực khác.

TRỤC 3 — LỢI ÍCH QUỐC GIA VÀ NĂNG LỰC TỰ CHỦ

Trục này chuyển trọng tâm từ hành động của các cường quốc sang năng lực của Việt Nam.

Một quốc gia có thể mở rộng quan hệ đối ngoại, nhưng mức độ tự chủ còn phụ thuộc vào nền tảng kinh tế, công nghệ, năng lượng, quốc phòng, thể chế và khả năng đa dạng hóa các mối quan hệ.

Các bài viết trong tầng này tập trung vào câu hỏi: Việt Nam cần xây dựng những năng lực nào để không chỉ thích ứng với cạnh tranh nước lớn, mà còn chủ động tạo ra các lựa chọn có lợi cho mình?

Một trọng tâm của Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn là phân biệt giữa khả năng lựa chọn trên phương diện ngoại giao và năng lực thực hiện lựa chọn trên thực tế. Năng lực tự chủ không chỉ thể hiện trong tuyên bố chính sách, mà còn ở nguồn lực kinh tế, nền tảng công nghệ và khả năng duy trì hoạt động khi môi trường quốc tế biến động.

TRỤC 4 — CƠ HỘI, CHI PHÍ VÀ GIÁ TRỊ DÀI HẠN

Trục này xem xét những kết quả cụ thể mà cạnh tranh nước lớn có thể tạo ra đối với Việt Nam: thương mại, đầu tư, công nghệ, công nghiệp, hạ tầng, năng lượng và vị trí trong chuỗi cung ứng.

Trong chuyên mục Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn, trục nội dung này xem xét những kết quả cụ thể mà cạnh tranh nước lớn có thể tạo ra đối với Việt Nam: thương mại, đầu tư, công nghệ, công nghiệp, hạ tầng, năng lượng và vị trí trong chuỗi cung ứng.

Điểm cần phân biệt là lợi ích trước mắt với năng lực được tích lũy lâu dài.

Một dự án có thể làm tăng vốn đầu tư nhưng chưa chắc giúp doanh nghiệp trong nước tiến lên những khâu có giá trị cao hơn. Một thỏa thuận có thể mở rộng thị trường nhưng cũng có thể làm tăng chi phí điều chỉnh nếu môi trường quốc tế thay đổi.

Vì vậy, đánh giá cơ hội trong Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn cần đi cùng việc xem xét chi phí, sự phụ thuộc và khả năng duy trì giá trị trong tương lai.

HỆ QUY CHIẾU CỦA CHUYÊN ĐỀ

Các bài viết trong chuyên đề không mặc định rằng Mỹ hay Trung Quốc luôn hành động theo một động cơ duy nhất. Cũng không xem mọi biến động quốc tế là cơ hội hoặc nguy cơ đối với Việt Nam.

Mỗi vấn đề cần được xem xét từ lợi ích của các bên, điều kiện thực tế, cơ chế tác động và những hệ quả có thể phát sinh.

Một tuyên bố ngoại giao không đồng nghĩa với một cam kết có thể thực thi. Một dòng vốn đầu tư không đồng nghĩa với năng lực công nghệ được chuyển giao. Một quan hệ đối tác được nâng cấp không tự động tạo ra lợi thế trong mọi lĩnh vực.

Tương tự, việc Việt Nam duy trì quan hệ với nhiều nước không tự nó bảo đảm sự cân bằng. Khả năng cân bằng còn phụ thuộc vào nguồn lực, mức độ phụ thuộc và năng lực thực hiện các lựa chọn đã được xác lập.

Vì vậy, chuyên đề phân biệt rõ giữa sự kiện, dữ kiện, giả thuyết phân tích và kết luận. Những nhận định về động cơ hay tác động chiến lược cần được đánh giá theo bằng chứng và điều kiện cụ thể, thay vì xem chúng là kết luận hiển nhiên.

Với cách tiếp cận đó, Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn được xem xét như một quá trình tương tác giữa lợi ích, nguồn lực và giới hạn thực tế. Các kết luận cần dựa trên dữ kiện có thể kiểm chứng, đồng thời phân biệt rõ điều đã xảy ra, cơ chế có thể giải thích và những giả thuyết còn cần thêm bằng chứng.

CÂU HỎI LỚN NHẤT: VIỆT NAM CÓ THỂ CHỦ ĐỘNG ĐẾN ĐÂU?

Sau cùng, giá trị của việc nghiên cứu Việt Nam trong cạnh tranh nước lớn không nằm ở khả năng dự đoán mọi bước đi của các cường quốc. Giá trị nằm ở việc nhận diện sớm những thay đổi có ý nghĩa, hiểu rõ các lựa chọn đang mở ra và đánh giá năng lực cần thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Cạnh tranh nước lớn không phải hoàn cảnh mà Việt Nam có thể lựa chọn có hay không tham gia. Những biến động trong thương mại, công nghệ, an ninh và chuỗi cung ứng đều có thể tác động đến quá trình phát triển của đất nước.

Nhưng chịu tác động không đồng nghĩa với việc hoàn toàn bị động.

Việt Nam có thể mở rộng đối tác, đa dạng hóa thị trường, nâng cao năng lực sản xuất, phát triển công nghệ, cải thiện hạ tầng và tăng cường khả năng chống chịu trước những cú sốc bên ngoài.

Mỗi năng lực được tích lũy có thể mở rộng thêm một lựa chọn. Mỗi sự phụ thuộc được giảm thiểu hợp lý có thể thu hẹp một điểm dễ bị tổn thương. Mỗi quan hệ hợp tác được thiết kế phù hợp có thể tạo ra giá trị vượt ra ngoài lợi ích trước mắt.

Tuy nhiên, không có công thức nào bảo đảm rằng mọi quan hệ đều cân bằng hoặc mọi cơ hội đều có thể chuyển hóa thành lợi ích. Điều cần thiết là đánh giá từng lựa chọn trong tương quan giữa lợi ích, chi phí, rủi ro và năng lực thực hiện.

Bởi cuối cùng, câu hỏi quan trọng không chỉ là Mỹ muốn gì ở Việt Nam, Trung Quốc muốn gì ở Việt Nam hay các cường quốc khác kỳ vọng điều gì.

Câu hỏi quan trọng hơn là:

Việt Nam muốn đạt được điều gì, có đủ năng lực để thực hiện đến đâu, và làm thế nào để những lựa chọn hôm nay mở rộng chứ không thu hẹp khả năng phát triển của ngày mai?

Đó cũng là trục xuyên suốt của chuyên đề VIỆT NAM TRONG CẠNH TRANH NƯỚC LỚN: nhìn từ cạnh tranh quốc tế để hiểu rõ hơn lợi ích quốc gia, từ vị thế địa chính trị để xem xét năng lực thực tế, và từ những cơ hội trước mắt để đánh giá giá trị có thể được duy trì trong dài hạn.

CÁC BÀI VIẾT TRONG CHUYÊN MỤC

---