Blog

Có một cách giải thích khá phổ biến:

Trung Quốc lo ngại Việt Nam xích lại gần Mỹ vì Mỹ có thể sử dụng Việt Nam để kiềm chế Trung Quốc.

Cách giải thích này có cơ sở nếu đặt trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa hai cường quốc. Nhưng nếu xem đó là toàn bộ câu chuyện, chúng ta dễ bỏ qua những yếu tố quan trọng hơn.

Việt Nam nằm ở vị trí tiếp giáp Trung Quốc, hướng ra Biển Đông và kết nối với các tuyến hàng hải quan trọng của khu vực. Việt Nam đồng thời có quan hệ kinh tế sâu rộng với Trung Quốc, trong khi quan hệ với Mỹ ngày càng mở rộng về thương mại, công nghệ và an ninh.

Vì vậy, để hiểu Trung Quốc lo ngại điều gì khi Việt Nam xích lại gần Mỹ, cần nhìn xa hơn việc Việt Nam có nghiêng về một phía hay không.

Điều đáng phân tích là: nếu quan hệ Việt – Mỹ tiếp tục phát triển, những thay đổi nào có thể tác động đến môi trường chiến lược mà Trung Quốc đang hoạt động?

Bài viết Vì sao Việt Nam không thể đứng ngoài cạnh tranh nước lớn? đã phân tích những kênh mà cạnh tranh giữa các cường quốc tác động đến Việt Nam. Từ đó, cần đi sâu hơn vào cách mỗi cường quốc nhìn nhận sự thay đổi trong quan hệ đối tác của Việt Nam.

VỊ TRÍ CỦA VIỆT NAM CÓ Ý NGHĨA GÌ TRONG CẠNH TRANH MỸ – TRUNG?

Không phải quốc gia nào cũng có cùng ý nghĩa chiến lược đối với một cường quốc.

Giá trị của một quốc gia có thể đến từ quy mô kinh tế, năng lực công nghiệp, vị trí địa lý, khả năng kết nối các tuyến giao thương hoặc ảnh hưởng đối với môi trường an ninh khu vực.

Việt Nam có một tổ hợp đáng chú ý của những yếu tố đó.

Việt Nam có đường biên giới trên bộ với Trung Quốc, nằm ven Biển Đông và có quan hệ kinh tế gắn kết với cả Trung Quốc lẫn Mỹ. Vị trí này khiến Việt Nam có liên hệ trực tiếp với nhiều vấn đề mà hai cường quốc cùng quan tâm: chuỗi cung ứng, thương mại, kết nối khu vực và an ninh hàng hải.

Nếu quan hệ Việt – Mỹ phát triển, Mỹ có thêm một đối tác quan trọng tại Đông Nam Á. Điều đó có thể mở rộng khả năng hợp tác của Mỹ trong khu vực.

Từ góc nhìn Trung Quốc, đây là một khía cạnh quan trọng khi phân tích Trung Quốc lo ngại điều gì trước sự thay đổi trong quan hệ Việt – Mỹ, bởi nó có thể làm biến đổi môi trường chiến lược ở khu vực lân cận. Nhưng điều đó không tự động có nghĩa Việt Nam trở thành một mắt xích trong chiến lược kiềm chế Trung Quốc.

Cần phân biệt hai việc: một quốc gia có vị trí chiến lược quan trọng và một quốc gia chấp nhận để bên khác quyết định cách sử dụng vị trí ấy.

Hai điều đó không giống nhau.

Để hiểu vì sao quan hệ Việt – Mỹ có thể tác động đến tính toán chiến lược của Trung Quốc, trước hết cần nhìn rõ Mỹ – Trung cạnh tranh điều gì? các mặt trận cạnh tranh giữa hai cường quốc, từ công nghệ và năng lực sản xuất đến an ninh khu vực và quyền định hình luật chơi.

ĐIỀU THỨ NHẤT: TRUNG QUỐC CÓ THỂ QUAN TÂM ĐẾN SỰ THAY ĐỔI TRONG MÔI TRƯỜNG AN NINH KHU VỰC

Trong cạnh tranh giữa các cường quốc, quan hệ đối tác của một quốc gia có thể ảnh hưởng đến cách các bên đánh giá môi trường an ninh xung quanh mình.

Khi Việt Nam tăng cường hợp tác với Mỹ về quốc phòng, an ninh hàng hải, đào tạo, công nghệ hoặc nâng cao năng lực, những hợp tác đó có thể góp phần thay đổi năng lực ứng phó của Việt Nam trước các thách thức an ninh.

Đây là vấn đề có ý nghĩa đối với Trung Quốc, nhất là trong bối cảnh hai nước còn tồn tại những bất đồng trên biển.

Tuy nhiên, từ khả năng hợp tác đến việc hình thành một liên minh quân sự là khoảng cách rất lớn.

Theo Sách trắng Quốc phòng Việt Nam năm 2019, Việt Nam theo đuổi chính sách quốc phòng hòa bình và tự vệ, trong đó có nguyên tắc không tham gia liên minh quân sự, không liên kết với nước này để chống nước kia và không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác.

Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc Việt Nam mở rộng hợp tác quốc phòng với Mỹ để kết luận Việt Nam đang chuyển sang một cấu trúc liên minh chống Trung Quốc.

Điều Trung Quốc có thể quan tâm không chỉ là Việt Nam hợp tác với ai, mà còn là sự hợp tác đó làm thay đổi năng lực, lựa chọn và cách ứng xử của Việt Nam trong các tình huống cụ thể như thế nào.

Nguồn tham khảo: Sách trắng Quốc phòng Việt Nam 2019.

ĐIỀU THỨ HAI: QUAN HỆ VIỆT – MỸ CÓ THỂ MỞ RỘNG LỰA CHỌN CHIẾN LƯỢC CỦA VIỆT NAM

Một quốc gia có nhiều đối tác và nhiều phương án hợp tác thường có thêm lựa chọn trong quá trình phát triển và xử lý các vấn đề đối ngoại.

Tháng 9/2023, Việt Nam và Mỹ nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện. Khuôn khổ hợp tác bao gồm kinh tế, thương mại, khoa học – công nghệ, giáo dục, năng lượng và các lĩnh vực liên quan đến quốc phòng, an ninh.

Điều này được thể hiện trong Tuyên bố chung Việt Nam – Mỹ năm 2023.

Từ góc độ Việt Nam, mở rộng quan hệ với Mỹ có thể giúp tăng khả năng tiếp cận thị trường, công nghệ, vốn đầu tư, đào tạo nhân lực và các mạng lưới hợp tác quốc tế.

Từ góc độ Trung Quốc, một Việt Nam có thêm lựa chọn hợp tác có thể không còn phụ thuộc vào cùng một số kênh quan hệ như trước.

Nhưng cần nhìn vấn đề theo hai chiều.

Việt Nam mở rộng lựa chọn không đồng nghĩa với việc Việt Nam sẽ sử dụng những lựa chọn đó để chống lại Trung Quốc. Một quốc gia có thể tăng cường quan hệ với Mỹ, đồng thời tiếp tục duy trì hợp tác chính trị, thương mại và kết nối kinh tế với Trung Quốc.

Do đó, câu hỏi Trung Quốc lo ngại điều gì khi Việt Nam tăng cường quan hệ với Mỹ không nên chỉ được diễn giải thành nỗi lo Việt Nam đổi phe.

Một cách nhìn sát với logic chiến lược hơn là: Trung Quốc có thể quan tâm đến việc Việt Nam có thêm những phương án nào, những phương án đó làm thay đổi khả năng lựa chọn của Việt Nam ra sao và chúng có tác động gì đến tương quan trong khu vực.

ĐIỀU THỨ BA: CHUỖI CUNG ỨNG CÓ THỂ THAY ĐỔI MÀ KHÔNG CẦN VIỆT NAM CHỌN PHE

Cạnh tranh Mỹ – Trung không chỉ diễn ra trên mặt trận quân sự hay ngoại giao. Nó còn tác động đến nơi doanh nghiệp đặt nhà máy, nguồn cung nguyên liệu, mạng lưới nhà cung ứng và hướng dịch chuyển của dòng vốn đầu tư.

Việt Nam có thể hưởng lợi khi doanh nghiệp quốc tế đa dạng hóa địa điểm sản xuất hoặc tìm thêm đối tác ngoài Trung Quốc.

Nhưng cơ hội đó không đồng nghĩa với việc Việt Nam có thể thay thế toàn bộ vai trò của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng.

Số liệu thương mại năm 2025 của cơ quan thống kê Việt Nam cho thấy Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch khoảng 153,2 tỷ USD; trong khi Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất, với kim ngạch khoảng 186 tỷ USD. Hai con số phản ánh hai vai trò khác nhau nhưng đều quan trọng đối với nền kinh tế Việt Nam.

Nguồn: Cơ quan Thống kê Quốc gia Việt Nam – tình hình kinh tế xã hội năm 2025.

Từ thực tế này, có thể thấy một khía cạnh khác của câu hỏi Trung Quốc lo ngại điều gì: Việt Nam vừa cần thị trường Mỹ, vừa cần nguồn cung và đầu vào sản xuất từ Trung Quốc, nên sự dịch chuyển trong quan hệ kinh tế không đồng nghĩa với việc Việt Nam tách khỏi Trung Quốc.

Nếu quan hệ Việt – Mỹ phát triển theo hướng giúp Việt Nam nâng cao năng lực công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và giá trị gia tăng trong nước, Việt Nam có thể cải thiện vị trí của mình trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Điều đó có thể làm thay đổi cách các doanh nghiệp và đối tác quốc tế phân bổ đầu tư, sản xuất và nguồn cung trong khu vực.

Tuy nhiên, không nên suy luận rằng mọi khoản đầu tư vào Việt Nam đều nhằm rời khỏi Trung Quốc, hoặc mọi hoạt động dịch chuyển chuỗi cung ứng đều gây thiệt hại cho Trung Quốc. Trong nhiều ngành, sản xuất tại Việt Nam vẫn sử dụng nguyên liệu, linh kiện và máy móc có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Điểm đáng chú ý nằm ở khả năng Việt Nam nâng cấp vị trí của mình trong hệ thống sản xuất, chứ không đơn giản là chuyển hàng hóa từ nước này sang nước khác.

ĐIỀU THỨ TƯ: VẤN ĐỀ BIỂN ĐÔNG KHÔNG THỂ TÁCH RỜI KHỎI MÔI TRƯỜNG CHIẾN LƯỢC

Biển Đông có ý nghĩa đối với Việt Nam, Trung Quốc, Mỹ và nhiều quốc gia khác vì liên quan đến chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán, hoạt động hàng hải và môi trường an ninh khu vực.

Việt Nam có những lợi ích trực tiếp cần bảo vệ tại vùng biển này. Mỹ cũng có lợi ích trong việc duy trì hoạt động hàng hải và trật tự khu vực dựa trên luật pháp quốc tế. Trung Quốc có các yêu sách và lợi ích chiến lược của riêng mình.

Khi Việt Nam tăng cường hợp tác với Mỹ về năng lực hàng hải, trao đổi thông tin hoặc nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển, những hợp tác đó có thể ảnh hưởng đến cách Việt Nam ứng phó với các tình huống thực địa.

Tuy nhiên, cần phân biệt việc tăng năng lực tự bảo vệ với việc tham gia một chiến lược đối đầu.

Việt Nam có thể hợp tác với Mỹ để tăng năng lực của mình mà không nhất thiết chấp nhận mọi cách tiếp cận của Mỹ đối với Trung Quốc. Tương tự, Việt Nam có thể duy trì quan hệ với Trung Quốc mà không từ bỏ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình trên biển.

Vì vậy, vấn đề không chỉ là Mỹ có thể gia tăng ảnh hưởng ở Biển Đông hay không. Vấn đề còn nằm ở khả năng Việt Nam giữ được quyền chủ động trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia, xử lý bất đồng và tránh để các tranh chấp bị đẩy thành đối đầu rộng hơn.

NHƯNG TRUNG QUỐC CŨNG CÓ NHỮNG LỢI ÍCH KHI DUY TRÌ QUAN HỆ TỐT VỚI VIỆT NAM

Nếu chỉ nhìn Trung Quốc qua những điều nước này có thể mất khi Việt Nam tăng cường quan hệ với Mỹ, chúng ta sẽ bỏ qua một nửa bức tranh.

Trung Quốc và Việt Nam có đường biên giới chung, quan hệ thương mại lớn, các kênh trao đổi chính trị và nhiều lĩnh vực hợp tác kinh tế. Hai nước cũng đã nhiều lần tuyên bố tiếp tục phát triển quan hệ đối tác hợp tác chiến lược toàn diện.

Tuyên bố chung Việt Nam – Trung Quốc tháng 4/2025 tiếp tục nhấn mạnh việc làm sâu sắc quan hệ song phương và mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực.

Nguồn: Tuyên bố chung Việt Nam – Trung Quốc ngày 15/4/2025.

Từ đó, không nên mặc định rằng Trung Quốc chỉ muốn Việt Nam đứng xa Mỹ, hoặc mọi hoạt động hợp tác giữa Việt Nam và Mỹ đều bị Trung Quốc xem là mối đe dọa.

Trong quan hệ quốc tế, một quốc gia có thể vừa quan tâm đến sự thay đổi trong môi trường chiến lược, vừa có động cơ duy trì ổn định và hợp tác với chính quốc gia đang tạo ra sự thay đổi ấy.

Với Trung Quốc, quan hệ ổn định với Việt Nam cũng có giá trị kinh tế, chính trị và khu vực. Những lợi ích đó không tự động xóa bỏ bất đồng, nhưng là một phần quan trọng để hiểu vì sao cạnh tranh và hợp tác có thể cùng tồn tại.

Đây cũng là lý do cần thận trọng khi gán một động cơ cụ thể cho toàn bộ chính sách của Trung Quốc nếu không có tuyên bố hoặc bằng chứng trực tiếp.

VẬY VIỆT NAM CÓ THỂ XÍCH LẠI GẦN MỸ ĐẾN ĐÂU?

Đây mới là câu hỏi quan trọng đối với Việt Nam.

Nếu nhìn quan hệ quốc tế như một cuộc lựa chọn giữa hai phía, chúng ta dễ cho rằng tăng cường quan hệ với Mỹ tất yếu làm suy giảm quan hệ với Trung Quốc, hoặc duy trì quan hệ với Trung Quốc đồng nghĩa với việc phải hạn chế hợp tác với Mỹ.

Nhưng hai mối quan hệ không nhất thiết vận hành theo cách loại trừ hoàn toàn lẫn nhau.

Việt Nam có thể mở rộng hợp tác với Mỹ trong những lĩnh vực đem lại lợi ích thiết thực, đồng thời tiếp tục duy trì đối thoại và hợp tác với Trung Quốc. Điều quyết định không chỉ là đối tác nào được lựa chọn, mà còn là nội dung hợp tác, điều kiện thực hiện và khả năng bảo vệ quyền quyết định của Việt Nam.

Có thể nhìn năng lực tự chủ chiến lược qua ba câu hỏi.

Thứ nhất, Việt Nam có đủ năng lực trong nước để biến hợp tác quốc tế thành công nghệ, năng suất và giá trị gia tăng hay không?

Thứ hai, Việt Nam có thể đa dạng hóa đối tác, thị trường và nguồn cung mà không tạo ra những điểm phụ thuộc mới quá lớn hay không?

Thứ ba, khi lợi ích giữa các đối tác xung đột, Việt Nam có đủ năng lực thể chế, kinh tế và ngoại giao để tự xác định giới hạn hợp tác hay không?

Nếu những năng lực này chưa đủ mạnh, mở rộng quan hệ với một cường quốc có thể đem lại cơ hội nhưng cũng tạo ra những dạng phụ thuộc mới.

Ngược lại, nếu năng lực trong nước được củng cố, hợp tác với nhiều đối tác có thể giúp Việt Nam tăng thêm lựa chọn và giảm thế bị động.

TRUNG QUỐC LO NGẠI ĐIỀU GÌ — VÀ VIỆT NAM CẦN NHÌN VẤN ĐỀ RA SAO?

Không thể khẳng định chỉ từ việc Việt Nam tăng cường quan hệ với Mỹ rằng Trung Quốc lo ngại điều gì đã có một câu trả lời duy nhất hoặc Trung Quốc chắc chắn lo ngại một kịch bản cụ thể.

Nhưng từ góc nhìn chiến lược, có thể nhận diện những vấn đề Trung Quốc có cơ sở để quan tâm: môi trường an ninh khu vực thay đổi, Việt Nam có thêm lựa chọn đối tác, chuỗi cung ứng được tái cấu trúc và khả năng hợp tác của các nước trong khu vực được mở rộng.

Những thay đổi ấy không nhất thiết dẫn đến đối đầu. Kết quả còn phụ thuộc vào nội dung hợp tác, cách các bên xử lý bất đồng và mức độ mỗi quốc gia tôn trọng lợi ích hợp pháp của bên còn lại.

Đối với Việt Nam, mục tiêu không phải là làm cho Trung Quốc yên tâm bằng cách tự giới hạn quan hệ với Mỹ, cũng không phải chứng minh sự độc lập bằng cách đối đầu với Trung Quốc.

Mục tiêu là giữ quyền lựa chọn, tăng năng lực nội tại và bảo đảm rằng quan hệ với bất kỳ đối tác nào cũng phục vụ lợi ích quốc gia.

Bởi trong cạnh tranh nước lớn, giá trị chiến lược của Việt Nam không chỉ nằm ở việc các cường quốc muốn Việt Nam đứng ở đâu, mà còn nằm ở năng lực để Việt Nam tự quyết định mình sẽ hợp tác như thế nào.

Đó cũng là điểm nối với câu hỏi tiếp theo: khi hai cường quốc cùng muốn mở rộng ảnh hưởng đối với một quốc gia, ai mới thực sự có lợi thế?