Nga công khai thúc đẩy hợp tác kinh tế với Mỹ khi chiến tranh Ukraine chưa kết thúc. Nhưng một thương vụ có thể tạo lợi ích thương mại mà chưa chắc làm thay đổi cán cân chiến lược. Điều cần đánh giá là mục tiêu của Washington, lựa chọn của Moscow, phản ứng của Bắc Kinh và cái giá đối với chính sách trừng phạt cùng quan hệ đồng minh.
Từ dự án Làng Vân, Đà Nẵng, bài viết đặt ra câu hỏi: Khi một nhà đầu tư có đủ nguồn lực để làm thay đổi hình hài một không gian, ai thực sự có quyền quyết định? Phân tích mối quan hệ giữa quy mô đầu tư, thẩm quyền quy hoạch, tham vấn cộng đồng, đánh giá tác động môi trường và trách nhiệm giám sát để truy quyền lực từ quy trình, thay vì suy đoán từ quy mô của một chủ thể.
Ukraine muốn làm suy yếu nguồn lực chiến tranh của Nga, nhưng các đòn đánh vào cơ sở năng lượng có thể va chạm với ưu tiên của chính những đối tác đang hỗ trợ Kyiv. Nghịch lý này cho thấy quyền chủ động chiến lược phụ thuộc không chỉ vào năng lực chiến đấu mà còn vào độ ổn định của mạng lưới hỗ trợ.
Một lựa chọn có thể mang lại lợi ích trước mắt nhưng đồng thời tạo ra những ràng buộc khó thay đổi trong tương lai. Phụ thuộc dài hạn hình thành khi lợi ích hiện tại không đi cùng năng lực thay thế, khả năng làm chủ và phương án ứng phó khi điều kiện hợp tác thay đổi. Vấn đề không phải là từ chối lợi ích trước mắt, mà là nhận diện cái giá có thể xuất hiện về sau.
Hợp tác công nghệ không chỉ giúp Việt Nam tiếp cận máy móc, thiết bị và tri thức từ bên ngoài. Giá trị quan trọng hơn là khả năng làm chủ quy trình, cải tiến công nghệ, phát triển năng lực nội địa và tạo ra giá trị cao hơn. Vấn đề không chỉ là nhận được công nghệ gì, mà là sau hợp tác, Việt Nam có thể tự làm được những gì.
Hai cường quốc cùng muốn một quốc gia chưa đồng nghĩa quốc gia đó có lợi thế. Vị thế thương lượng phụ thuộc vào mức độ cần thiết, khả năng thay thế, năng lực chuyển hóa hợp tác thành giá trị và khả năng kiểm soát rủi ro.
Xuất khẩu tăng mạnh và dòng vốn FDI tiếp tục đóng vai trò lớn trong nền kinh tế Việt Nam. Nhưng quy mô sản xuất chưa phản ánh đầy đủ giá trị được giữ lại, năng lực doanh nghiệp nội địa hay khả năng làm chủ công nghệ. Điều quan trọng là Việt Nam tích lũy được gì sau mỗi chu kỳ đầu tư.
Mở rộng quan hệ với nhiều cường quốc giúp Việt Nam có thêm cơ hội, nhưng chưa chắc tạo ra nhiều lựa chọn thực chất. Tự chủ chiến lược phụ thuộc vào năng lực thay thế, sức chống chịu và khả năng chuyển hợp tác quốc tế thành năng lực trong nước.
Việt Nam tăng cường quan hệ với Mỹ không đồng nghĩa với việc đứng về phía Mỹ để đối đầu Trung Quốc. Nhưng từ góc nhìn chiến lược, những thay đổi trong quan hệ Việt – Mỹ có thể tác động đến môi trường an ninh, chuỗi cung ứng và khả năng định hình trật tự khu vực của Trung Quốc.
Mỹ và Trung Quốc không chỉ cạnh tranh về thương mại hay sức mạnh quân sự. Cuộc cạnh tranh còn xoay quanh công nghệ, năng lực sản xuất, ảnh hưởng quốc tế và khả năng định hình những quy tắc mà các quốc gia khác phải thích ứng.